Burgerlijk plichtsbesef

De terugkeer van de ‘fluisteraar’: Russische overheid moedigt burgers aan tot verklikken van naasten

null Beeld Gemma Pauwels
Beeld Gemma Pauwels

De Russische autoriteiten sporen burgers steeds actiever aan om ‘onpatriottisch’ gedrag van oorlogscritici te melden. Daarmee blazen ze een oude Sovjettraditie nieuw leven in.

Jarron Kamphorst

Voor de een is hij een zuivere patriot, voor de ander een onvervalste Judas. Bij vrijwel iedere Rus gaat er bij de naam Pavlik Morozov wel een belletje rinkelen. Morozov was een tiener uit een dorp in het Oeral-gebergte die volgens de legende in 1932 zijn eigen vader bij de toenmalige Sovjet-autoriteiten aangaf als staatsvijand. De oude Morozov werd na een showproces waar zijn eigen zoon tegen hem getuigde veroordeeld wegens contrarevolutionaire praktijken en eindigde in een werkkamp van de beruchte Goelag waar hij niet veel later werd geëxecuteerd. Het verraad van de jonge Pavlik kwam tegen een hoge prijs: kort na de veroordeling brachten familieleden hem en zijn jongere broertje uit wraak om het leven.

In hoeverre het verhaal precies klopt, is tot op de dag van vandaag onderwerp van discussie. Wel staat vast dat het verhaal van Pavlik Morozov onder het bewind van Jozef Stalin uitgroeide tot een mythe. Morozov was volgens de lezing van de Sovjetdoctrine geen verrader, maar het schoolvoorbeeld van de homo sovieticus, de ideale burger van de communistische heilstaat.

Dankzij de propagandamachine binnen het socialistische machtsblok ontstond er een ware cultus rondom het jochie. Al snel verschenen er boeken, films, theaterstukken en liedjes over de tiener die begreep dat trouw aan het vaderland belangrijker was dan familiebanden. Hij gold bovendien als iemand die klikken niet zag als een daad van verraad, maar als een deugd.

Klikken gaf blijk van vaderlandsliefde

De belangrijkste uitwerking van de onvermoeibare en minutieuze mystificatie van het Morozov-verhaal: dat het in de Sovjet-Unie gemeengoed werd om buren, geliefden, collega’s en familieleden aan te geven bij de autoriteiten. Door de jaren heen belandden miljoenen Sovjetburgers door verraad van naasten achter de tralies, in een werkkamp of voor een executiepeloton. Klikken gaf blijk van vaderlandsliefde.

Op burgerlijk plichtsbesef probeert ook het huidige Russische regime in te spelen. Neem de oekaze van Vladimir Poetin woensdagochtend waarin de president een gedeeltelijke mobilisatie afkondigde. Die maakt de inzet van militaire reservisten onder de gewone burgerbevolking mogelijk. Patriottisme wordt sinds het Kremlin op 24 februari besloot Oekraïne binnen te vallen, bovendien op de oude Sovjetmanier aangemoedigd, door van burgers te verwachten dat ze ‘onpatriottisch gedrag’ melden bij de autoriteiten. Klikken wordt net als in de Sovjettijd aangeprezen als een daad van goed burgerschap.

Zo riep de lokale tak van regeringspartij Verenigd Rusland in Sint-Petersburg op berichtenservice Telegram een chatkanaal in het leven waar burgers tips kunnen achterlaten over verondersteld ‘nepnieuws’ dat over de strijdkrachten en de ‘speciale militaire operatie’ in Oekraïne wordt verspreid. Iemand die zich aan één van beide schuldig maakt, loopt door een reeks repressieve wetten die het parlement in Moskou in maart aannam het risico om maximaal vijftien jaar in de cel te verdwijnen. In het verlengde daarvan riepen de autoriteiten in Kaliningrad burgers op ‘indringers’ aan te geven via Telegram-kanaal ‘Za Pravdoe’ (voor de waarheid). Ook kregen de inwoners van diezelfde westerse exclave zelfs een sms-bericht waarin ze werden verzocht persoonlijke gegevens door te spelen van personen die smadelijke berichten over het leger de wereld in slingeren.

Spugen

Ook in de Oeral kwam er een Telegram-kanaal onder de titel UralLive waarop inwoners ‘anti-Russische’ activiteiten online kunnen melden. Via het kanaal – dat werd opgericht door Vladimir Solovjov, een van de belangrijkste nationale tv-presentatoren van het Kremlin – kunnen zelfverklaarde informanten een digitaal formulier invullen over veronderstelde oppositie-activiteiten. Het UralLive-team kan vervolgens de informatie delen met een groter publiek of deze doorspelen aan de politie. Onder de eerste slachtoffers van het klik-kanaal, was restaurateur Jevgeniy Keksin uit Jekaterinenburg die online insinueerde dat hij in het drankje van een klant wilde spugen die een T-shirt droeg met het Russische oorlogssymbool ‘Z’ erop.

Kort na het begin van de invasie tuigde de Kremlingezinde partij Rechtvaardig Rusland zelfs een complete website op waar Russen informatie konden achterlaten over ‘onpatriottische’ burgers. Naar eigen zeggen stuurden de oprichters van de kliksite de gegevens door naar Alexander Bastrykin, het hoofd van het Onderzoekscomité in Moskou, het Russische equivalent van de Amerikaanse FBI. Op de site, die inmiddels weer uit de lucht is, stelde een van die oprichters dat ‘dit niet over zuiveringen gaat. Dit gaat over vaderlandsliefde’.

Door klikgedrag actief aan te moedigen, verkoopt de overheid verraad als een deugd waarmee ze gewone burgers een voorbeeld stelt van wat wenselijk gedrag is. Het leidde er in de dagelijkse praktijk onder meer toe dat de Russische actrice Maria Sjoeksjina haar volgers op Instagram opriep om toeristische boten die door de Moskva-rivier in de Russische hoofdstad varen en op het dek nummers ten gehore brengen van Oekraïense artiesten te rapporteren bij veiligheidsdienst FSB.

Daarnaast kwamen er de afgelopen maanden talloze voorbeelden van burgers die de gang naar de autoriteiten maakten. In mei kreeg Regina Ibragimova, inwoner van de Centraal-Russische stad Oefa, een boete van 15.000 roebel, circa 250 euro, omdat ze twee anti-oorlogstekeningen in haar raam had hangen. Genoeg reden voor een van haar buren om naar de politie te stappen en Ibragimova aan te geven. Volgens de Russische onafhankelijke krant Novaja Gazeta beklaagde de buurpersoon in kwestie zich in de aangifte over het lot van Ibragimova’s zoon: “Hoe kan hij opgroeien als patriot met een moeder zoals zij?”

Iets soortgelijks overkwam de Engels docente Irina Gen uit de stad Penza. In maart kreeg ze tijdens een les van een van haar leerlingen een vraag over de boycot van Russische sporters bij internationale competities. De 45-jarige lerares antwoordde dat ze daarachter stond, omdat ze van mening is dat Rusland zich eerst maar eens normaal moet gedragen op het wereldtoneel en dat wat haar betreft niemand het recht heeft om een soeverein land binnen te vallen. Achteraf bleek dat een van de studenten in de klas vol veertienjarigen haar relaas met een telefoon had opgenomen en doorspeelde aan de autoriteiten. Vijf dagen later moest ze zich melden bij de FSB en werd ze ontslagen. In augustus veroordeelde een rechter haar tot een voorwaardelijke straf van vijf jaar cel.

Ook in Odintsovo even ten zuidwesten van Moskou kwam het in juli tot een aangifte van een man tegen zijn eigen echtgenote. Hij diende volgens hetzelfde Novaja Gazeta een klacht in bij de politie omdat hij moeite had met de anti-Russische en anti-oorlogsmening van zijn vrouw en liet optekenen dat hij vreesde dat ze hun zoon indoctrineerde en opzette tegen de regering. In diezelfde maand gaf een moeder in de Russische hoofdstad haar zoon aan omdat hij het leger zou ontlopen ‘in deze moeilijke tijden voor ons land’.

Oude traditie

Stuk voor stuk zijn het voorbeelden van hoe een oude traditie nieuwe leven wordt ingeblazen. Dat Rusland door de voorzichtige terugkeer van de zogeheten fluisteraars zich weer in de donkerste jaren van de Grote Terreur onder Stalin bevindt, gaat te ver. Er is geen bewijs dat het in de huidige Russische maatschappij om een grootschalige trend gaat. Wel zijn de anekdotische voorbeelden van burgerverraad die via sociale media en de lokale pers aan het licht komen een teken des tijds. Net als het feit dat de overheid burgers aanmoedigt onpatriottisch gedrag te melden illustratief is voor een zeitgeist die toch in ieder geval veel weg heeft van een historische déjà vu.

Poetin verwoordde die zeitgeist in de speech die hij op 16 maart hield. In een monoloog zinspeelde de president destijds op de veronderstelde burgerplicht en deugdzaamheid van de Russen. “Het Russische volk zal altijd in staat zijn om onderscheid te maken tussen echte patriotten en het uitschot”, zei hij. “En ze gewoonweg uitspugen als een vlieg die per ongeluk hun mond invliegt.” Bovendien, ging hij verder, krijgen die verraders vanzelf te maken met de “natuurlijke en noodzakelijke zelfreiniging van de maatschappij die ons land alleen maar zal versterken”.

Teksten die doordreunen in de maatschappij en die leiden tot opvallende taferelen. Neem het voorval in Krasnogorsk, een gemeente ten westen van Moskou, waar Russische media meldden dat een man afgelopen augustus zichzelf bij de politie aangaf. Naar eigen zeggen maakte hij zich tot twee keer toe schuldig aan het ‘discrediteren van de strijdkrachten’, doordat hij in zijn huis met een graffiti-spuitbus anti-oorlogsteksten op de wanden van zijn woning kalkte. Volgens de man was hij dronken toen hij zijn ‘misdaad’ beging en had hij de hulp van de politie nodig om zijn innerlijke kwaad te bestrijden. De scene lijkt bijna letterlijk uit de roman 1984 van George Orwell gegrepen, waarin de personages hun eigen ‘smadelijke’ gedachten tot de orde roepen om zich te kunnen schikken naar de doctrine van de totalitaire staat.

Het lijkt er op dat het Kremlin door het actief aanmoedigen van klikgedrag een nieuwe generatie ‘fluisteraars’ creëert. Daarbij speelt het handig in op de toenemende angst die er door de voortschrijdende repressie vanuit de overheid onder veel Russen leeft.

Binnen de context van constante onzekerheid en grillige onvoorspelbaarheid kan het verlinken van een buurman voor sommigen wellicht een uitkomst bieden om het gevoel te krijgen dat ze de regie over het eigen leven hernemen. Voor een regering die zijn bevolking onder de duim wil houden, maakt het hoe dan ook niet uit welke motivatie er achter de acties van een burgerinformant schuilt, zolang het maar leidt tot minder verzet en tot gehoorzaamheid. Dan doet het er verder niet toe of iemand handelt uit ideologische overtuiging zoals de jonge cultheld Pavlik Morozov ten tijde van Stalin of dat er intrinsieke angst voor een meedogenloos staatsapparaat achter het verraad schuilt.

Lees ook:

Geloven Russen daadwerkelijk wat de staatsmedia verkondigen?

Sinds het begin van de ‘speciale militaire operatie’ in Oekraïne is de propagandamachine van het Kremlin op hol geslagen. Hoe werkt die propaganda precies? En geloven Russen daadwerkelijk wat de staatsmedia verkondigen?

Russische journalist Maria Baronova stopte bij staatszender RT: ‘Met mensen die dit geweld steunen, heb ik weinig te bespreken’

Ooit verzette Maria Baronova zich als activist tegen het Poetin-regime. Totdat ze in 2019 na een onwaarschijnlijke carrièreswitch als journalist bij staatsmediabedrijf RT belandde. Maar de oorlog zette alles op zijn kop: ‘Het moment dat Rusland Oekraïne binnenviel, wist ik genoeg’.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden