Analyse Conservatieve Partij

De succesvolste partij in de historie van de democratie sterft een langzame dood

Banieren van de Conservatieve Partij bij het congrescentrum van Manchester, waar de Tories vanaf zondag bijeenkomen. Beeld AFP

De Conservatieve Partij, ooit de machtigste van Engeland, probeert de komende dagen op het congres de scherven bijeen te rapen. Maar de kans is groot dat de partij de komende dagen verder uit elkaar zal spatten.

Misschien is de bijeenkomst van de jonge Conservatieven, afgelopen woensdagavond in café The Black Horse in Kingston upon Thames ­verhelderend voor wie wil weten in welke staat de Britse Conservatieve partij verkeert. Hij ging niet door. Sterker nog, de barvrouw zei lachend: “Jonge Conservatieven? Ik ken jongeren, ik ken Conservatieven, maar niemand die het allebei is.”

Vergrijzing is een vloek die al langer rust op de Conservatieve partij, maar inmiddels zijn daarbovenop nog wat meer problemen gestapeld. Zondag begint in Manchester het jaarlijkse partijcongres. Opgezet als feestelijke ­bijeenkomst van een partij die aan de macht is, is het nu een bijeenkomst waar menig Conservatief met buikpijn naartoe gaat. Want hoe kan het daar niet op ruzie uitlopen?

De Conservatieve partij bestaat op dit ­moment uit twee delen. Het eerste is van ­mening dat de rechters van het Hooggerechtshof deze week ‘de verkeerde beslissing namen’ door de wekenlange schorsing van het parlement onwettig te verklaren. Dat deel regeert. Het tweede, het meer gematigde deel, moet vechten voor Britse redelijkheid, die eerder zo vanzelfsprekend leek.

Het eerste deel zal uit machtswellust misschien wel stemmen voor een pact met de Brexit Party, populistisch rechts. Het tweede deel zal juist daarom misschien wel voorgoed weglopen. Conservatieven uit dit laatste kamp zullen op het congres vechten voor de partij zoals ze die kenden: open voor zowel gematigd als ver rechts, compromisgezind. Zij zouden maar al te graag zien dat premier Boris Johnson zijn excuses aanbiedt voor de verkeerde beslissing om het parlement vijf weken weg te sturen. Daarmee staan ze tegenover partijgenoten die pleiten voor opheffing van het Supreme Court.

Johnson raast als een dolle stier door alles wat in zijn weg staat

Om dat laatste deel te begrijpen is het altijd goed om het weblog ConservativeHome te ­lezen, thuishaven voor Conservatieve meningen. Columnist Paul Goodman noemt het daar ‘verbijsterend dat het Supreme Court de grondwet verkeerd begrijpt’, op dit moment de gangbare mening in de Britse regering.

Het is een houding die bij het andere kamp nogal wat verbazing teweegbrengt. Dominic Grieve, één van de 21 weggestuurde Conservatieven, legde op televisie uit hoe zijn voormalige partijgenoten zich voelen: “Er is groot ongemak over de strategie die nu gevolgd wordt. Veel Tories zijn ongerust over de onstichtelijke manier waarop onze premier zich de laatste weken heeft gedragen. Hij lijkt als een dolle stier door alles wat in zijn weg staat te willen razen en de goedkoopste vorm van populisme te gebruiken om zijn doelen te bereiken. Ik denk dat hij zich ook zorgen moet maken. Want terwijl hij wellicht steun krijgt van ­mensen met meer extreme denkbeelden, verdwijnt de steun van de gewone Engelsman uit midden-Engeland.”

Dominic Grieve Beeld AFP

Als beide partijen aanwezig zijn op het congres komt er een bloedbad, onvergelijkbaar met ruzies die er in Nederland bijvoorbeeld ooit in het CDA zijn geweest. Beide kampen zijn al lang geleden opgehouden met pogingen elkaar te begrijpen. Illustratief daarvoor is bijvoorbeeld het feit dat de voormalig premier John Major in de afgelopen weken bij het Hooggerechtshof getuigde tegen zijn partijgenoot Johnson, die had besloten het parlement vijf weken te schorsen. Alsof Ruud Lubbers een ­besluit van zijn opvolger Jan-Peter Balkenende bij de rechter aanvocht: je zou toch veronderstellen dat partijgenoten andere methoden hebben om elkaar bij de les te houden.

Een onthullende documentaire

In de Britse Conservatieve partij zijn die er al lang niet meer. Afgelopen zondag zond Channel 4 een onthullende documentaire uit van Patrick Forbes, die toestemming kreeg om negen maanden lang binnen de anders gesloten muren van Westminster de partij te volgen. Hij kon het vooraf niet weten, maar achteraf bleek zijn film te gaan over een richtingenstrijd in de Conservatieve Partij die nog niet is afgelopen.

De film volgde eerst de breuk die ontstond toen niet de hele fractie voor het brexit-­akkoord van May wilde stemmen, toen de breuken na haar aftreden, waarbij elf Lagerhuisleden zich opwierpen als de volgende premierskandidaat. Daarna ging het voort: de verkiezing van Johnson tot premier en uiteindelijk de manier waarop die nog onlangs 21 dissidenten uit de partij zette, ook al verloor hij daarmee een meerderheid.

Voor Johnson werd berispt door een unanieme raad van elf rechters, was die actie al een ­behoorlijke splijtzwam. Want onder die 21 was bijvoorbeeld ook Nick Soames, de kleinzoon en het evenbeeld van Churchill, al 37 jaar lid van het Lagerhuis. “Hoe, in de naam van ­alles wat goed en heilig is, kan er geen plek meer zijn voor Nick Soames in de Conservatieve Partij?”, riep de vertwijfelde Ruth Davidson uit op Twitter. Zelf had ze het toen al voor ­gezien gehouden als de leider van de Schotse Conservatieven.

In die dagen merkte de Conservatieve parlementariër Alan Duncan bijna achteloos ­tegen de camera van documentairemaker Forbes op: “Je bent getuige van de langzame dood van wat ooit de succesvolste partij was in de geschiedenis van de democratie”.

Sindsdien zijn de al bestaande meningsverschillen openlijker geworden. Geen enkele poging deed het Conservatieve parlementslid Damian Green meer om zijn mening over Johnson binnenkamers te houden.

Volgens Green, woordvoerder van een groep enigszins sociaal bewogen Conservatieven die zich One Nation noemen, is Johnson bezig met een poging om de Conservatieve Partij van gematigde leden te ‘zuiveren’. “Het is een verkeerd principe en slechte politiek”, liet hij weten. Green zegt dat Johnson iedere ambitie om de partij te verenigen teniet heeft gedaan en dat hij en de andere ‘One Nation Conservatives’ de partij zullen verlaten als blijkt dat er voor hun gematigde geluid niet langer plaats is.

Bloedige interne strijd

De voormalige partijvoorzitter Kenneth ­Baker wees Johnson erop dat het niet bepaald irritante dissidenten zijn die hij uit de partij heeft verwijderd. “Die 21 zijn geen parvenu’s die de partij probeerden te infiltreren, het zijn mensen die hun leven lang Tories waren.”

Boris Johnson Beeld EPA

Het was een keerpunt. “De partij heeft misschien een geschiedenis van bloedige ­in­terne strijd”, schreef Max Hastings, de voormalig hoofdredacteur van The Daily Telegraph in de Financial Times. Hastings stemt Conservatief, maar is bijzonder kritisch op Boris Johnson. “Hoewel er in het verleden ook ­explosies zijn geweest, was er nooit eerder iets zo verdorven als de verwijdering van de 21 partijrebellen.”

“De partij”, aldus Hastings, “wordt in de ­afgrond gegooid door zijn eigen leider. Hij is misschien in staat om na de komende verkiezingen een tweede keer een regering te vormen, maar door de politieke handleiding van Trump te kopiëren, zal op dat moment de Conservatieve partij zoals we die tot nu toe kenden zijn verdwenen.”

In de ogen van Hastings was de Conservatieve partij altijd een ‘licht naar rechts hangende alliantie’. “Dan zijn de gezuiverde gematigden weg, de kosmopolieten, de intelligente parlementariërs. Het zal een groot deel van de Britse kiezers afschrikken die weten dat een regering vanuit het midden moet worden ­gevormd.”

‘We hebben de eurosceptici onderschat’

Hastings erkent dat een partij niet teloor kan gaan aan een paar maanden Boris Johnson. Nee, zegt hij, de gebeurtenissen van het afgelopen jaar hebben een lange geschiedenis. “Een halve eeuw is onze verdeeldheid over ­Europa als een vergif de partij ingeslopen, nu heeft het onze vitale organen ­bereikt.”

Hij steekt de hand in eigen boezem: “‘Onze kant’ heeft de grote fout gemaakt om die van hen te onderschatten”, zegt hij. Hij beschrijft hoe de eurosceptici altijd als een soort folklore werden gezien, nooit als een echte bedreiging. Het Conservatieve congres zal niet in staat zijn om de scherven bijeen te vegen.

Paul Goodman van ConservativeHome weet al hoe het afloopt. “De libertaire delen van centrum-rechts en zeker de linkervleugel van de Tories zullen het bijzonder moeilijk krijgen”, schreef hij vorige week. “De partij zal naar rechts opschuiven. Bij de komende verkiezingen, dit najaar nog, zullen de Conservatieven zich richten op noordelijke en oudere stemmers die de EU willen verlaten. Op de economisch en sociaal-liberale aspecten zal geen nadruk liggen. Mocht die strategie werken, dan wordt Boris Johnson premier van een partij die meer naar Trump smaakt.”

Lees ook:

Boris Johnsons premierschap bungelt aan een zijden draad

De nederlaag van de Britse premier voor de hoogste rechter van het land kon bijna niet groter zijn. Maar het lijkt niet genoeg om hem van koers te doen wijzigen.

Boris Johnson daagt parlement uit tot motie van wantrouwen

De Britse premier Boris Johnson probeert nieuwe verkiezingen uit te lokken, en daagde de oppositie uit tot een ‘no confidence vote’ tegen zijn regering.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden