Boris Johnson felicteert, als eerste van de Europese leiders, Joe Biden met diens benoeming tot president van de Verenigde Staten.

AnalyseMachtsspel

De strijd tussen de EU en het Verenigd Koninkrijk: zo werkt een kattengevecht op diplomatiek niveau

Boris Johnson felicteert, als eerste van de Europese leiders, Joe Biden met diens benoeming tot president van de Verenigde Staten.Beeld Reuters

Ook na de brexit-onderhandelingen blijft er strijd tussen de EU en het Verenigd Koninkrijk. Premier Boris Johnson en de EU testen op bijna elk vlak hoe de nieuwe verhoudingen liggen. Dat gaat er soms gemeen aan toe.

Je kunt het zien als een binnentuin waar op een dag een nieuwe kat zijn opwachting maakt. De nieuweling moet zijn positie bevechten in een wereld waar iedere vierkante centimeter al is vergeven. Hij blaast, jammert en krabt zich een weg vooruit, maar hij moet het opnemen tegen een meute tegenstanders met flink wat senioriteit. Voorop staart een oude dikke makker uit het asiel, ‘EU’, met wie hij mot kreeg, hem aan, de staart dik en hoog. De buurt intussen ligt nachten wakker van luidkeels kattengejank.

Liever luisteren dan lezen? Onze collega’s van Blendle spraken dit artikel voor u in.

Per 1 januari 2021 is het Verenigd Koninkrijk die nieuweling geworden in de binnentuin die de wereld heet. De nieuwe ziet zichzelf als een indrukwekkende kater, waarvoor iedereen in de verre omtrek zou moeten sidderen van ontzag, maar de anderen hebben een ander beeld. Die proberen hem terug te duwen naar waar hij vandaan kwam. Zo bezien is het rumoer van de afgelopen weken kattengejammer op diplomatiek niveau. Of het schlemielig is, doet even niet ter zake.

Kinderachtig is het zeker, in ieder geval op het eerste gezicht. Neem de wederzijdse pesterijen aan de grens, zoals de ‘ham-rel’ van half januari. Toen maakte een Nederlandse televisieploeg een filmpje bij de Nederlandse grens. Een Poolse man die vanuit Engeland het land in wilde, werd aan inspectie onderworpen. Tassen gingen open, óók die met de lunch. “Zit er ham op deze boterhammen?”, vroeg de grenswacht. De Pool bevestigde dat. “Dan worden ze allemaal geconfisceerd. Welkom bij brexit, meneer.”

Speldenprikken

De verontwaardiging aan de overkant van het Kanaal was groot. Het duurde niet lang of douaniers aan de Britse kant van het Kanaal gingen ook heel precies controleren. Mensen met een EU-nationaliteit die zeiden in het Verenigd Koninkrijk te wonen, werd gevraagd om te bewijzen dat ze er als ingezetene waren geregistreerd. Of ze, zoals dat heet, settled status hadden. Dat de periode om die status aan te vragen nog tot 1 juli duurt, was even vergeten.

Net zoals de grensbewakers aan Europese kant even vergeten waren dat er was afgesproken dat Britse burgers geen stempel in hun paspoort krijgen bij het betreden van het continent. Heel zorgvuldig gingen ze met inkt en merktekens in de weer, vertraging op de koop toenemend. “Het lijkt wel of je de VS betreedt”, zeiden reizigers op tv.

Het waren speldenprikken, plaagstootjes waarvan de meeste even snel ophielden als ze begonnen waren.

Op een hoger niveau was de ambassadeurskwestie al even flauw. Het Verenigd Koninkrijk weigerde de ambassadeur van de EU dezelfde status te verlenen als een landsambassadeur en erkende hem als ‘vertegenwoordiger van een organisatie’. De EU heeft meer dan honderd ambassadeurs over de hele wereld, die overal op dezelfde manier worden erkend. Voor hen gelden dezelfde regels en ze genieten dezelfde rechten als een ambassadeur van een land. Behalve dus in Londen, waar de EU dezelfde status kreeg als een gemiddelde lobbyvereniging.

De EU was er niet over te spreken. Meteen zegde EU-voorzitter Charles Michel zijn afspraken met de nieuwe Britse ambassadeur af. Ook andere EU-instituties weigeren hem te ontvangen.

Of wat te denken van de wedstrijd om Joe Biden? ‘Boris Johnson verslaat zijn Europese rivalen in bellen met Biden’, schreef de gezagsgetrouwe krant The Times op 24 januari. De Britse premier had de avond tevoren zijn Amerikaanse bondgenoot aan de lijn gehad. Het was, zoals dat gaat, een gesprekje van niks. Over en weer werden er beleefdheden uitgewisseld en nietszeggende beloften gedaan. Maar dat Johnson nog voor Merkel of Macron aan de beurt was, dat moest iets te betekenen hebben. De krant drukte een foto af van een glunderende Britse premier die zijn telefoon tussen schouder en oor klemt en beide duimen in de lucht steekt.

Maximale werkweek

Het moet voor Johnson glorieuzer hebben gevoeld dan zijn poging om de arbeidstijdenwet te veranderen. Het uittredingsakkoord was koud twee weken getekend of de Financial Times berichtte over een videobijeenkomst van Johnson met werkgevers. Die konden uit de losse pols voorstellen doen voor vernieuwing en modernisering van die arbeidstijdenregels. Duidelijk was welke kant het uit moest: vooral de maximale werkweek van 48 uur, een EU-richtlijn, moest onderwerp zijn van ‘verbetering’.

Het duurde niet lang. Voormalig EU-onderhandelaar Barnier gaf de Britten meteen onderuit de zak. Barnier is niet zo van de interviews, maar nu sprak hij breeduit met de Europese pers. “Ze mogen natuurlijk de arbeidstijdenswet versoepelen. Maar als ze toegang willen houden tot de Europese interne markt, dan moeten ze beseffen dat wij geen oneerlijke concurrentie toestaan.” De Britse regering kon niet anders dan meteen ontkennen dat ze iets iets in die richting van plan was geweest.

Ook de andere kwesties lopen waarschijnlijk met een sisser af. Volgend jaar kijkt iedereen erop terug als grommen in het gevecht om posities in de tuin.

Boris Johnson en EU-commissievoorzitter Ursula von der Leyen. Beeld Hollandse Hoogte / AFP
Boris Johnson en EU-commissievoorzitter Ursula von der Leyen.Beeld Hollandse Hoogte / AFP

Vaccinruzie

Tot de vaccinruzie van vorige week, waarin de EU probeerde om hier geproduceerde coronavaccins binnen de eigen grenzen te houden. Die lijkt wel degelijk iets in de verhoudingen te hebben veranderd. In ieder geval hoopt Johnson daarop.

Voorzitter van de Europese Commissie Ursula von der Leyen maakte vorige week een fout in haar poging om de export van in Europa gemaakte vaccins naar het Verenigd Koninkrijk te blokkeren. Er kwam een export-noodmaatregel en in het verlengde daarvan werd ook artikel 16 van het Noord-Ierland-protocol geactiveerd, onderdeel van het brexit-akkoord.

Artikel 16 is ingebouwd als noodrem, waarmee zowel de EU als het Verenigd Koninkrijk bepaalde afspraken tijdelijk buiten werking kan stellen. Dat mag, als er ernstige economische, maatschappelijke of milieutechnische complicaties zijn. Het is een paardenmiddel dat erop neerkomt dat er opnieuw blokkades worden opgeworpen langs de grens tussen EU-lid de republiek Ierland en het Britse Noord-Ierland, precies wat iedere brexit-onderhandelaar wilde voorkomen. De jarenlange bloedige strijd om die grens ligt nog vers in ieders geheugen. De stap was een misser: Von der Leyen moest er diezelfde avond nog op terugkomen.

Sindsdien heeft Boris Johnson de indruk dat hij meters heeft gewonnen. Dat hij vooruitgang heeft geboekt op het speelveld. Meters die hij goed kan gebruiken in een kwestie waar hij flink mee in zijn maag zit.

Dat hij een slaatje wil slaan uit Von der Leyens blunder, was al meteen te zien aan de houding van de Britse premier. Die was heel terughoudend. Dit keer stonden er in The Times geen foto’s van hoe hij op vrijdagnacht woedend met de Europese Commissie aan de telefoon had gezeten, hoe hij de EU had gedwongen op haar schreden terug te keren. Evenmin verschenen er krantenkoppen waarin stond dat hij de Unie in haar hemd had gezet.

Sterker nog, volgens Tim Shipman, een Times-journalist die precies lijkt te weten wat zich achter de schermen van de Conservatieve Partij en achter het bureau van Boris Johnson afspeelt, gebeurde juist het omgekeerde. In het weekend dat volgde op de EU-blunder werden de eurosceptische Conservatieve partijleden gesommeerd om hun triomf niet in het openbaar uit te venten. Johnson sprak zoete woorden richting de EU, ‘onze Europese vrienden en partners’.

Opening forceren

De Brusselse fout, hoopt hij, geeft hem misschien iets meer mogelijkheden om zijn binnenlandse problemen op te lossen. Want Johnsons voornaamste probleem ligt in Noord-Ierland. Woensdag zei hij in het Lagerhuis dat hij geen grenscontroles wil in de Ierse Zee, tussen het Britse en het Ierse eiland, maar dat is precies wat hij heeft afgesproken met de EU.

Johnson gebruikt de centimeters die hij won op Von der Leyen om een opening te forceren in dat dossier. Woensdag vroegen de Britten de EU om uitstel van de controles op goederen in de Ierse Zee. Die zijn al een klein beetje begonnen, maar krijgen vanaf 1 april in volle omvang hun beslag. De Britten zijn er bepaald niet klaar voor en gevangenissen, scholen, supermarkten en ziekenhuizen in Noord-Ierland beklagen zich al van tevoren dat vers voedsel uit het Verenigd Koninkrijk hen niet op tijd zal bereiken als het eenmaal zover is.

Mocht de EU niet toegeven, dan heeft Johnson zijn oplossing al klaar. Weliswaar was hij woedend toen EU-chef Von der Leyen het deed, zelf dreigt hij met precies hetzelfde: artikel 16 ter tafel brengen. Oog om oog, tand om tand. “Zij zijn begonnen met artikel 16 en daarmee is de lat lager gelegd om het ook te doen”, zei een anonieme ambtenaar tegen die altijd zo goed ingevoerde Times-journalist Shipman.

Waar dit afloopt, is niet te overzien. Er zullen nog de nodige schermutselingen volgen. Maar Boris Johnson zal er alles aan gelegen zijn om zijn zelfbeeld niet te hoeven bijstellen. Instemmen met een positie van een paar vierkante centimeter wereld, vlak buiten het kattenluik, zit niet in zijn aard.

Lees ook:

Rel rond grenscontroles Noord-Ierland escaleert, Londen wil dat de EU het oplost

Veertien maanden nadat duidelijk was geworden dat er een handelsgrens zou komen in de Ierse Zee, lijkt Londen de volle omvang van die zelf afgedwongen afspraak te beseffen. De EU krijgt de schuld van de problemen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden