Staatsgrens

De strijd om de ‘laars': een oud verdrag bemoeilijkt de grens tussen Estland en Rusland

Liis Kogerman nabij de grens 4 Beeld Ekke Overbeek

 Een honderd jaar oud verdrag zorgt voor hoofdpijn in Estland, dat nog altijd geen officiële grens met Rusland heeft. Bij Saatse ligt een vreemde kronkel. En Moskou wil niet meewerken.  

Wie zonder visum Rusland in wil, moet naar het uiterste zuidwesten van Estland. De inwoners van het dorpje Saatse rijden bijna een kilometer door Rusland om in het buurdorp naar de winkel te gaan. “Je moet minstens een fiets hebben, want lopen mag niet”, zegt Liis Kogerman terwijl de auto de grenspaal passeert.

Het uitstulpsel Russisch grondgebied lijkt een beetje op schoeisel, vandaar de naam ‘de laars van Saatse’. Leuk voor toeristen, want het is toch een beetje spannend. Als je autopech krijgt, of zelfs maar even van je fiets stapt kun je worden gearresteerd wegens illegale grensoverschrijding. Kogerman vertelt het verhaal van een moeder en kind die in een Russische cel belandden. “Het kind verloor iets. De moeder stapte van haar fiets om het op te rapen.”

Beeld Sander Soewargana

Kogerman werkt bij het lokale museum in Värska aan de andere kant van de ‘laars’.  Voor de Tweede Wereldoorlog was dit allemaal Estland, want de grens liep een stuk verder naar het oosten. Toen de Sovjet-Unie tijdens de oorlog Estland inlijfde, besloot men in Moskou de grens naar het westen te verleggen.

In het dagelijks leven deed die streep op de kaart er niet toe, want het was een afbakening tussen twee Sovjet-republieken. Maar dat veranderde in 1991, toen Tallinn de onafhankelijkheid uitriep.

Sindsdien is de grens tussen het kleine Navo-land en zijn grote oosterbuur nog steeds niet officieel geregeld. Er ligt al jaren een verdrag dat de bestaande grens erkent, maar dat verdrag is nog altijd niet geratificeerd. De overeenkomst voorziet ook in een grenscorrectie waarbij het ‘laarsje van Saatse’ deel van Estland wordt.

Dat is toekomstmuziek, want ratificatie lijkt verder weg dan ooit. In november verklaarde Moskou pas te ratificeren als de Esten hun ‘territoriale claims’ op Russisch grondgebied opgeven. “We hebben helemaal geen territoriale claims”, reageert Kalev Stoicescu, een van de architecten van het ontwerpverdrag uit 2014.

Een kunstmatig overeind gehouden grensverschil

“We accepteren de huidige controlelijn als een staatsgrens”, zegt de oud-diplomaat die nu werkt voor het Estse Centrum voor Defensie en Veiligheid stellig. Dat is ook het standpunt van de Estse premier Jüri Ratas die in mei 2019 stelde dat Estland ‘pragmatisch’ moet zijn als het aankomt op de grenzen met Rusland.

Stoicescu is bezorgd over het lot van zijn diplomatieke vrucht. Volgens hem houdt Rusland het grensgeschil kunstmatig in leven, om machtspolitieke redenen. Met lede ogen moet hij bovendien toezien hoe sinds kort nationalistische politici in eigen land voer geven aan de Russische argumentatie. Vooral Mart Helme, leider van de Conservatieve Volkspartij EKRE en minister van binnenlandse zaken, roert zich. “5,2 procent van het territorium van Estland is in Russische handen”, verklaarde Helme kort nadat hij in het voorjaar minister werd. “Rusland wil dit gebied niet teruggeven, biedt geen compensatie en wil er niet eens over praten.”

Verdrag van Tartu, gedateerd 1920

De EKRE-voorman formuleerde zijn claim op huidig Russisch grondgebied met een beroep op het verdrag van Tartu uit 1920 (zie kader). Daarmee raakt hij een gevoelige snaar, want dat verdrag tussen Rusland en het indertijd pas zelfstandig geworden Estland wordt door de Esten gezien als een soort officieus onafhankelijkheidsdocument. Maar volgens Moskou is “Tartu” niet meer geldig.

Ondertussen zitten ze in de grensregio met de brokken. “Die grens doet pijn”, zegt Liis Kogerman voor het gele lint waarmee een paadje naar Rusland is afgezet. Wie een familiegraf in Rusland heeft, heeft een probleem. “Mijn opa is te oud om naar het graf van zijn ouders te gaan met al dat gedoe aan de grens.”

Het is maar 3 kilometer achter de slagboom, maar die 3 kilometer duren vaak langer dan de 280 kilometer naar Tallinn. “Hij heeft nu een nieuwe grafsteen laten plaatsen op een kerkhof aan deze kant.”

De slechte relatie tussen Tallinn en Moskou heeft voor de regio maar één voordeeltje. Zolang de grens niet wordt rechtgetrokken, blijft de ‘laars van Saatse’ bestaan en kan Kogerman toeristen uitzwaaien met: “Vergeet niet Rusland af te vinken, want je bent er geweest.”

De vrede van Tartu

Precies 100 jaar geleden sloten de Sovjet-Unie en Estland het Verdrag van Tartu: ze erkenden elkaars bestaan en spraken af waar grens liep. Tijdens de Tweede Wereldoorlog annexeerde de Sovjet-Unie heel Estland.

Volgens Moskou sloten de Esten zich destijds vrijwillig aan en werd het Verdrag van Tartu daarmee ongeldig, maar volgens de Esten zelf was er van vrijwilligheid geen sprake, maar van een bezetting. Het Verdrag van Tartu is wat hen betreft dus onverkort geldig. Een nieuw grensverdrag dus een soort annex bij ‘Tartu’ om het verloop van de huidige grens te regelen.

Vrijwilligers verdedigen de Baltische Staten

Estland, Letland en Litouwen vrezen de militaire macht van Rusland.In Estland vormen gewapende vrijwilligers de eerste verdedigingslinie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden