ProfielDoodseskader FSB

De speciale vergifeenheid van de FSB kent geen scrupules

De Russische oppositiepoliticus Vladimir Kara-Moerza die in 2015 en 2017 slachtoffer werd van vergiftiging door een speciale eenheid van de geheime dienst FSB. Beeld Jean-Pierre Jans
De Russische oppositiepoliticus Vladimir Kara-Moerza die in 2015 en 2017 slachtoffer werd van vergiftiging door een speciale eenheid van de geheime dienst FSB.Beeld Jean-Pierre Jans

Er wordt steeds meer bekend over de speciale eenheid van de Russische geheime dienst FSB die onder meer de Russische oppositiepolitici Aleksej Navalny en Vladimir Kara-Moerza vergiftigde. Wat voor club is dit?

Op het eerste gezicht is het een grauw gebouw zoals er zovele zijn in de buitenwijken van Moskou. Maar de hoge muren en hekken die op foto’s te zien zijn rondom het beige, ietwat mistroostige complex aan de Akademika Vargi-straat 2 in het zuidwesten van Moskou, verraden dat erachter geen doorsnee bedrijventerrein schuilgaat. Integendeel, het betonnen bouwwerk huisvest een van de duisterste afdelingen van het Russische staatsapparaat: het Instituut Criminalistiek. Ook wel bekend als het Wetenschappelijk Onderzoeksinstituut nummer 2 of NII-2. Of voor ingewijden: de giffabriek van de FSB, de Russische geheime dienst.

Die bijnaam komt niet uit de lucht vallen. Want hoewel het Instituut Criminalistiek in eerste instantie een forensisch onderzoekscentrum is van de geheime dienst, zijn er ook speciale FSB-teams actief die onder het mom van het instituut uiterst geheime operaties uitvoeren. Zo onthulde het online onderzoekscollectief Bellingcat donderdag dat de Russische oppositiepoliticus Vladimir Kara-Moerza tot twee keer toe doelwit was van een speciaal vergiftigingsteam dat onder de dekmantel van NII-2 opereerde.

In 2015 en 2017 kreeg Kara-Moerza een tot nog toe onbekend gif toegediend nadat hij in de periode daarvoor intensief was geschaduwd door leden van de speciale FSB-eenheid, zo ontdekten de digitale speurneuzen van Bellingcat middels analyse van vlucht- en telecomgegevens. Beide keren belandde Kara-Moerza – die lange tijd de rechterhand was van de in 2015 vermoorde oppositieleider Boris Nemtsov – in coma in het ziekenhuis waar hij aan de beademing lag en te lijden had onder meervoudig orgaanfalen.

Drie politieke moorden

Het was niet de eerste keer dat het doodseskader toesloeg. Eerder dit jaar wist Bellingcat te achterhalen dat de speciale eenheid eveneens betrokken was bij drie politieke moorden. Die op mensenrechtenactivist Timoer Koeasjev in 2014, de moord op anticorruptieactivist Roeslan Magomedragimov in 2015 en de moord op journalist Nikita Isajev in 2019. Alle drie overleden ze onder verdachte omstandigheden, en alle drie werden ze gevolgd door leden van het speciale FSB-moordcommando.

Maar verreweg het bekendste slachtoffer van de moordbrigade van het Instituut Criminalistiek is zonder twijfel oppositieleider Aleksej Navalny. Afgelopen zomer bracht een van de agenten van de speciale eenheid het zenuwgas novitsjok op het ondergoed van de 44-jarige activist aan op een hotelkamer in Siberië waar hij destijds verbleef voor een campagne van zijn anticorruptieorganisatie. Nadat Navalny onwel werd op een binnenlandse vlucht en in coma in een ziekenhuis belandde, wist hij maanden later in samenwerking met Bellingcat te achterhalen dat ook hij het slachtoffer was van de geheime dienst.

Sinds 1921 een giffabriek

En hoewel de functie van het instituut officieel staatsgeheim is, deden diverse voormalige inlichtingenofficieren door de jaren heen een boekje open over wat er zich achter de groezelige façade in Moskou afspeelt. Zo zou er al sinds 1921 een giffabriek zijn gevestigd die onder Vladimir Lenin voor het eerst het licht zag. Voormalig opperspion van Jozef Stalin, Pavel Soedoplatov, vertelt in zijn memoires uit 1994 bijvoorbeeld dat de toenmalige directeur van het instituut gif liet produceren om dissidenten, verraders en andere vijanden van het regime om te brengen.

Bekend slachtoffer die door een in het instituut vervaardigd gif het leven liet, is Georgi Markov, een Bulgaarse dissident die in 1978 in Londen om het leven kwam door een met ricine vergiftigde paraplu. Destijds stond het clandestiene laboratorium onder Sovjet-bureaucraten nog bekend onder de naam Lab X.

Hoewel het Instituut Criminalistiek onder zijn huidige naam pas sinds 1977 bestaat, borduurt het kortom voort op de traditie die aan het begin van de Sovjet-Unie al werd ingezet. Momenteel zou de clandestiene vergiftigingseenheid binnen de instelling volgens Bellingcat onder leiding staan van Stanislav Maksjakov. Deze kolonel werkte ten tijde van de Sovjet-Unie in de gesloten stad Sjichany waar wetenschappers in het grootste geheim werkten aan nieuwe zenuwgassen, waaronder het inmiddels beruchte novitsjok. Ook de andere leden van het speciale doodseskader hebben veelal een achtergrond in de chemische wapenindustrie of binnen de speciale eenheden van de inlichtingendiensten.

Dat er aan de lopende band informatie vrijkomt over de handelswijze en operaties van dit geheime spionnengezelschap kan iets zeggen over een verval in professionaliteit in de instelling. Maar het kan ook een algeheel gebrek aan scrupules tonen, tot in de top van het huidige regime: volgens Bellingcat was president Poetin zelf in veel van de bovengenoemde gevallen direct onderdeel van de commandostructuur van de vergiftigingsoperaties.

Lees ook:

Poetins wrede prutsers: waarom de Russische geheime dienst slordig werd

De Russische geheime dienst FSB komt steeds vaker in het nieuws doordat geheime operaties in de openbaarheid terechtkomen, zoals in de zomer bij de vergiftiging van Aleksej Navalny. Wat is er aan de hand bij de opvolger van de ooit roemruchte KGB?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden