De Turkse president Erdogan was onlangs op bezoek in Belgrado met links van hem Sefik Dzaferovic (lid van het presidentschap van Bosnië-Herzegovina) en rechts de Servische president Aleksandar Vucic.

Interview De Balkan

De slimme strategieën van landen als China en Saudi-Arabië om de Balkan aan hun kant te krijgen

De Turkse president Erdogan was onlangs op bezoek in Belgrado met links van hem Sefik Dzaferovic (lid van het presidentschap van Bosnië-Herzegovina) en rechts de Servische president Aleksandar Vucic. Beeld Getty

De Balkan staat op een keerpunt, balancerend tussen het Westen en het Oosten. En als het Westen niet snel actie onderneemt slaat de balans door naar het Oosten.

Soms lijkt het wel alsof er een spelletje Risk op de Balkan wordt gespeeld. Een potje waarbij allerlei verschillende kleuren pionnen oprukken richting deze regio. Pionnen uit het Oosten – vooruit gestuurd door Turkije, Iran, China en de Golfstaten – en Europese en Amerikaanse pionnen vanaf de andere kant van de wereld. Elk met hun eigen strategie proberen ze de Balkan te domineren, waarbij het Oosten over meer spelinzicht lijkt te beschikken. De landen uit die regio zijn in elk geval beter zichtbaar, meent Arlinda Rrustemi van het Haagse Centrum voor Strategische Studies.

Onlangs presenteerde zij haar uitgebreide onderzoek naar buitenlandse invloeden op de westelijke Balkan. De drukte op het speelbord is niet nieuw, benadrukt ze. “De regio is heel speciaal omdat ze van oudsher door zo veel verschillende landen is beïnvloed.” Zo stortten buitenlandse machten zich al tijdens de Ottomaanse periode en de Eerste en Tweede Wereldoorlog op de geografisch gunstig gelegen regio. “Ook na de Balkanoorlogen van de jaren negentig probeerden verschillende landen in het vacuüm te duiken. Naast Europese landen en de VS zag je bijvoorbeeld ook Qatar, China, Turkije, Iran en Rusland actiever worden. Aanvankelijk leunden de Balkanlanden vooral westwaarts, maar dat begint nu te veranderen.”

Waarom wordt het Westen minder populair?

“Mensen zijn teleurgesteld omdat de westerse bemoeienis niet heeft gebracht waar ze op hoopten. Het Westen heeft stabiliteit voorop gezet ten koste van democratie, is de kritiek die ik veel te horen kreeg in de regio. De elites die nu op veel plekken aan de macht zijn en door het Westen worden gesteund, bijvoorbeeld in Servië, onderdrukken de oppositie en bedreigen de vrijheid van meningsuiting. Ook voelen veel mensen zich in de steek gelaten omdat uitbreiding van de Europese Unie richting de Balkan steeds weer op de lange baan wordt geschoven. Het nieuws dat Noord-Macedonië en Albanië nog niet mogen beginnen met de toetredingsonderhandelingen heeft hen nog verder gedesillusioneerd.”

En dus richten de bewoners van de westelijke Balkan zich maar op het Oosten?

“Je ziet dat zij zich snel aan de realiteit aanpassen, ze zijn flexibel. Je moet niet vergeten dat deze mensen al heel veel buitenlandse invloeden hebben zien komen en gaan. Ze hebben gezien hoe de autoritaire leider Slobodan Milosevic de macht kreeg en weer verloor, hoe de VS zich hard maakten om de Balkanoorlogen te stoppen maar zich later ook weer terugtrokken. En nu zien ze de invloed van Turkije bijvoorbeeld toenemen omdat president Erdogan regelmatig op bezoek komt. ‘Hij geeft ten ­minsten om ons en daarom steunen we hem’, is de reactie. Hetzelfde geldt voor Poetin die af en toe in Servië is. De Serviërs zijn niet ­vergeten dat de Russen een lening van 500 miljoen ­dollar gaven toen het IMF dat niet wilde doen.”

Beeld Sander Soewargana

Wat doen deze landen dan precies anders dan het Westen?

“Terwijl hun economische macht veel kleiner is dan die van het Westen, zijn zij veel zichtbaarder. Het lukt hen in tegenstelling tot het Westen om de hearts en minds van de bevolking voor zich te winnen. Landen als Saudi-Arabië en de Golfstaten bouwen veel moskeeën in de regio, ze leiden imams op en zetten culturele centra en Arabische taalcursussen op. Tv-zender Al Jazeera uit Qatar heeft in Sarajevo een kantoor geopend dat in de lokale taal uitzendt; zo komt het Midden-Oosten gemakkelijker de Balkan-huiskamers binnen. Deze landen vergroten hun culturele invloed in de regio om politieke- en veiligheidsdoelen te bereiken. Bij Turkije zie je die totaalaanpak heel duidelijk. Ankara gebruikt culturele, economische en militaire instrumenten om zijn invloed te vergroten, bemoeit zich zelfs heel actief met de politiek op de Balkan.”

Hoe dan?

“In Noord-Macedonië hebben de Turken een politieke partij, Besa, helpen opzetten die ze ook gedeeltelijk financieren. En Erdogan weet heel goed persoonlijke warme banden op te bouwen met leiders in de regio. Bijvoorbeeld met de Albanese premier Edi Rama. In hoofdstad Tirana is onlangs zelfs een monument verrezen ter nagedachtenis van de mislukte staatsgreep in Turkije nu ruim drie jaar geleden; een zwarte granieten gedenksteen met de namen van 250 mensen erop die daarbij zijn omgekomen. Het Albanese publiek wist daar niets van, die plaatsing was in het geheim voorbereid. Verder zoekt Erdogan ook steeds meer toenadering tot de Servische president Aleksandar Vucic en de leider van Republika Srpska Milorad Dodik. Daarmee gaat hij nieuwe verbintenissen aan die niet per se historisch bepaald zijn.”

Rusland grijpt – vooral bij Servië – terug op historische banden. Hoe is de invloed van Moskou merkbaar?

“Je ziet de aanwezigheid van Rusland in de regio concreet in de graffiti op de muren waarin Moskou wordt verheerlijkt en de mokken met het hoofd van president Poetin die op veel plekken verkocht worden. Via lokale nieuwskanalen verspreidt Moskou Russische propaganda en nepnieuws. Rusland probeert chaos en instabiliteit te veroorzaken in de hoop dat daarmee de westerse besluitvorming wordt vertraagd. Moskou wil lidmaatschap van de westelijke Balkanlanden van de Navo en de Europese Unie zo veel mogelijk belemmeren. Als je momenteel naar de besluitvorming in Brussel kijkt, lijkt het er op dat deze strategie werkt. Het is een goedkope en effectieve manier van aanwezig zijn. Economisch gezien is Moskou vooral aanwezig in de energiesector die het land in staat stelt om goede banden aan te knopen met lokale leiders.”

China timmert de laatste jaren op de Balkan ook flink aan de weg; letterlijk door veel geld te pompen in de aanleg van infrastructuur. Hoe doet Peking dat?

De Balkanregio heeft veel behoefte aan infrastructuur, maar het kost veel geld om wegen en spoorlijnen aan te leggen. De Chinezen hebben de laatste jaren bijna acht miljard euro geïnvesteerd in infrastructuur in de regio. De politieke elites werken graag samen met de Chinezen omdat ze heel makkelijk leningen beschikbaar stellen en geen voorwaarden stellen.

“De economische aanwezigheid kan de veiligheid op termijn wel bedreigen als de landen hun leningen niet kunnen terugbetalen. In Montenegro hebben de Chinezen de haven gefinancierd. Als het land de lening niet kan terugbetalen komt die haven geheel in handen van Peking. Dan heeft China een militair strategisch punt op de Balkan veroverd dat tegen het Westen gebruikt kan worden. Om dit proces een halt toe te roepen zou het Westen in dit soort gevallen ook makkelijker fondsen beschikbaar moeten stellen en minder bureaucratisch te werk moeten gaan.”

Welke buitenlandse krachten vreest u het meest?

“De gevaarlijkste zijn denk ik de buitenlandse krachten die proberen de culturele normen en gebruiken te veranderen. En dan denk ik vooral aan Turkije, Saudi-Arabië en de andere Golfstaten. Zij proberen de regio op te laten schuiven in hun manier van denken. Dat zie je bijvoorbeeld in Albanië waar ze proberen een veel conservatievere manier van leven op te leggen. De Albanese moslims gingen op een heel liberale manier met de islam om; alcohol drinken en varkensvlees eten was bijvoorbeeld een deel van hun cultuur. Maar die normen zijn nu aan het veranderen. Ik sprak in Noord-Macedonië met ouders die vertelden dat hun kinderen op school van hun docenten te horen ­krijgen dat ze geen varkensvlees meer moeten eten. Dat is op de lange termijn de grootste bedreiging, want dan ontstaat er in de Europese achtertuin geleidelijk een autocratische manier van leven.”

Maar doet het Westen eigenlijk niet precies hetzelfde: proberen onze manier van denken – de democratische manier – op te leggen in de regio?

“Ik denk dat de westerse manier van denken in essentie meer bij de Balkan past dan die uit het Oosten. Veel oorlogen die in de regio gevoerd zijn, zijn vaak beëindigd ten gunste van de democratie. Zo is Milosevic verslagen met steun van mensen die voor mensenrechten en democratie opkomen. Albanië is na de dictatuur op democratie overgestapt, en lijkt Bosnië-Herzegovina soms wel bijna een falende staat, het is nog altijd een multi-etnische democratie. De democratische manier van denken kan zegevieren als het Westen zo snel mogelijk een coherente strategie gaat voeren ten aan zien van de Balkan.”

Die lijkt vooralsnog ver te zoeken. Europa is sterk verdeeld over het openen van toetredingsonderhandelingen met Albanië en Noord-Macedonië.

“Dat zal achteraf waarschijnlijk een grote historische fout blijken. Rusland heeft de Balkanlanden al direct gevraagd of ze niet lid willen worden van de Euraziatische Unie, een groep van landen die tegenwicht tegen de westerse macht probeert te bieden. En Servië kwam met het idee om een eigen groep van westelijke Balkanlanden op te richten. Deze initiatieven laten zien dat de strategie van landen zoals Rusland om chaos en verdeeldheid te zaaien al succes heeft.”

Moet Europa niet gewoon wat creatiever zijn, en op de Balkan bijvoorbeeld ook een eigen tv-zender in de lokale taal lanceren?

“Nee, want dan ben je bezig met het voeren van contrapropaganda. Maar Europa kan wel veel meer doen om de kritische stemmen van journalisten en niet-gouvernementele organisaties in de regio te versterken; hen helpen om openlijk over de rol van Turkije, China, Iran, Rusland en de Golfstaten te praten bijvoorbeeld. Zijn al die moskeeën – sommige wijken hebben er twee of drie – wel nodig? Laat maar zien wie de bouw ervan financiert. En maak tegelijkertijd door middel van publieke campagnes duidelijk wat Europa voor de regio doet. Want vooral voor de mensen op het platteland is dat niet zichtbaar. Zorg ervoor dat de media aandacht besteden aan de opening van een weg die met Europees geld is aangelegd.”

Wat kan het Westen nog meer doen om aan invloed te winnen?

“Goed bestuur en de strijd tegen corruptie stimuleren. De Britten zijn daar goed mee bezig vind ik. Je zult ze in de media geen handen meer zien schudden met politici die corrupt zijn. Zo hopen ze het vertrouwen van de bevolking weer terug te winnen. En verder moet Europa af zien te komen van de bureaucratie die rondom EU-fondsen hangt.”

Is het niet te laat?

“We staan nu echt op een keerpunt en het Oosten is aan de winnende hand. Als het Westen niet heel snel actie onderneemt kan het de regio kwijtraken, met alle gevolgen van dien. Lokale elites kunnen zich wenden tot een autoritaire manier van leiderschap, de bevolking zal de hoop op democratie laten varen. Dat zal in sommige landen de kans op nieuwe conflicten en instabiliteit vergroten. Het brengt meer onzekerheid naar de grenzen van de Europese Unie.”

U komt zelf uit Kosovo, hoe kijkt u persoonlijk tegen die verschuiving richting het Oosten aan?

“Ik zie het als een groot verlies, voor de mensen in de regio maar ook voor het Westen. Een heel groot verlies.”

Arlinda Rrustemi

Arlinda Rrustemi (Pristina, 1988) is onderzoeker bij het Haagse Centrum voor Strategische Studies, gespecialiseerd in vrede en conflictstudies. Hiervoor werkte ze als onderzoeker en docent bij de Universiteit Leiden waar ze ook als politicoloog is gepromoveerd.

Daarvoor studeerde ze internationaal recht aan de Universiteit van Utrecht en werkte ze bij verschillende ministeries in Kosovo en bij het Internationaal Strafhof en het Joegoslavië-tribunaal. 

Lees ook: 
Waar de EU haar relatie met China aftast, doet de Balkan al volop zaken
Vertegenwoordigers van de Westelijke Balkan reizen morgen niet af naar Brussel voor de EU-China-top. Hun landen zijn immers (nog) geen lid van de unie. Terwijl Brussel zijn relatie met Peking aan het aftasten is, doet de Balkan al volop zaken met China.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden