VenezuelaVastgelopen revolutie

De revolutie in Venezuela is tot nader order uitgesteld

Juan Guaidó tijdens een buitengewone zitting van het parlement op 17 december. Beeld AFP

In Venezuela leek het begin 2019 een kwestie van tijd voor president Maduro zou worden weggejaagd. Maar de revolutie verzandde, en de ster van oppositieleider Juan Guaidó doofde uit.

Misschien was hij geïnspireerd door de protesten die elders in Latijns-Amerika aanzwollen, en leiders in het nauw brachten. Misschien was hij niet geïnspireerd genoeg om iets anders te bedenken dan het middel dat het hele jaar lang onvoldoende was gebleken om president Maduro weg te krijgen. Feit is dat Juan Guaidó het in november nog één keertje probeerde: hij riep het volk op tot massale, dagelijkse demonstraties tegen de regering.

Maar het revolutionaire elan in Venezuela was inmiddels uitgedoofd. Al na drie dagen verschrompelde de opkomst tot enkele tientallen fanatieke aanhangers. Ofelia Briceño aanschouwde het in de hoofdstad Caracas van een afstandje, maar wenste er haar lunchpauze niet voor te onderbreken. “Ik ben al zo vaak komen marcheren, maar ik doe het niet meer”, vertelde ze aan een verslaggever van persbureau AP. “Het is bizar dat ze mensen vragen te komen opdagen, terwijl ze geen enkel plan hebben. Het leidt allemaal nergens toe.”

Kleurige arresledes en kerststallen

En dus eindigt 2019 in Venezuela in één opzicht zoals het begon: met Maduro in het zadel. Wie in december in Caracas rondwandelde, kon zelfs even de illusie van normaliteit koesteren. De regering had ter gelegenheid van Kerstmis een lichtfestival georganiseerd. Veelkleurige arresledes en kerststallen glinsterden tegen de nachtelijke hemel. Het leek haast gezellig. 

Maar de meeste bewoners van de stad hadden er op zijn best een dubbel gevoel bij. “Ik ben altijd al een fan van Kerstmis geweest en ik wil een beetje vreugde na zoveel droefenis”, vertelde voorbijganger Migdalia Teran aan Reuters. Maar het is ook lastig om ongegeneerd van zo’n overdaad aan kerstlichtjes te genieten als de helft van je familie inmiddels naar het buitenland is gevlucht, zoals in het geval van Teran. En als grote delen van het land nog regelmatig zonder enige elektriciteit zitten. 

Een vrouw maakt een selfie bij het lichtfestival dat de regering ter gelegenheid van kerstmis had georganiseerd. Beeld AFP

Maracaibo, de tweede stad van het land, heeft het wat dat betreft zwaar. Maar ook daar brandt de kerstverlichting aan het begin van de iconische brug die het verkeer de stad binnenleidt. Tot vertwijfeling van vrachtwagenchauffeur Jesus Paz, die liever gewoon werkende straatverlichting had gehad: “Hoe kunnen ze hier al dat geld aan uitgeven als de rest van de brug helemaal donker is?”

Onder politicologen doet intussen een andere vraag de ronde. Hoe kan het dat Maduro nog steeds aan de macht is? Want in januari van dit jaar leek het of hij de greep op de gebeurtenissen in rap tempo kwijtraakte.

Miljoenen mensen ontvluchtten het land

Toen het parlement, waar de oppositiepartijen een meerderheid hadden, in januari de jonge, relatief onbekende politicus Juan Guaidó tot voorzitter verkoos, handelde die kordaat: hij riep zichzelf uit tot president, en vond daarvoor steun in de letter van de grondwet: Maduro had die immers geschonden met een hoop van zijn besluiten.

Hij leek het allemaal goed te hebben voorbereid. De traditioneel verdeelde oppositie schaarde zich achter de jonge leider, de Verenigde Staten erkenden hem vrijwel direct, waarna de meeste andere landen in de regio volgden, en Guaidó wist de straten vol te krijgen met demonstrerende aanhangers. Met sancties probeerden de VS Maduro uit te roken, die toch al een op alle fronten falende economie overzag.

Het aantal mensen dat het land ontvluchtte, liep in de miljoenen, evenals het inflatiepercentage. De olieproductie van het land viel bijna stil, medicijnen werden steeds schaarser. In maart zat het hele land een hele week zonder stroom.

Machtsbronnen van Maduro

Maar Maduro weigerde stug plaats te maken.

Laura Tedesco, een Argentijnse politicologe die veel vergelijkend onderzoek deed naar Latijns-Amerikaanse leiders en momenteel lesgeeft aan Saint Louis University in Madrid, heeft net een paper afgemaakt over de machtsbronnen waarop Maduro nog kan steunen. “Maar het zijn er niet veel, eigenlijk.” Want hij geniet nauwelijks steun onder de bevolking, de economie ligt aan duigen, en hij heeft weinig bondgenoten in de regio, of daarbuiten. “China en Rusland zeggen hem wel te steunen, maar we hebben weinig concrete informatie over wat ze precies doen. Het enige waarover Maduro onvoorwaardelijk blijkt te kunnen beschikken, is de steun van het leger.”

Die steun is complex: veel hogere officieren hebben financieel veel te verliezen bij de val van Maduro, maar ze zijn hem ook ideologisch toegedaan. Bovendien hebben ze inmiddels een ‘toxische relatie van wederzijdse afhankelijkheid’, zoals Tedesco het noemt. “Als de een valt, gaat de ander mee.” 

Hoe dan ook is dat de grote miscalculatie van Guaidó geweest, dat hij zijn steun binnen het leger niet goed inschatte. Want dat is dit jaar de les geweest in Zuid-Amerika, ook in landen die nog een stuk democratischer functioneren dan Venezuela: het leger speelt achter de schermen nog altijd een cruciale rol, in Bolivia, in Chili, in Ecuador. 

Mensen in de rij voor een supermarkt in Caracas.Beeld EPA

En in Venezuela, waar Guaidó eind april de militairen in het openbaar opriep om zijn kant te kiezen. Helaas voor hem: dat gebeurde niet. Sindsdien verloor hij langzaam zijn momentum, en verdween Venezuela langzaam uit het nieuws.

Er waren nog wat door Noorwegen geleide onderhandelingen tussen oppositie en regering, maar niets wees erop dat Maduro die als iets anders gebruikte dan een vertragingstactiek.

De economische situatie bleef rampzalig , maar stabiliseerde zich wel een beetje, doordat in de praktijk het grootste deel van de economie op dollars ging draaien. Ook de olieproductie herstelde zich in de tweede helft van het jaar. “Een failed state die maar blijft werken”, vat Tedesco het samen.

In het wild rondlopende oppositiepoliticus

En Guaidó mocht vrij blijven rondlopen. Eerder dit jaar leek het er nog op dat Maduro het niet aandurfde hem op te pakken. Inmiddels lijkt het erop dat het hem juist wel uitkomt, zo’n in het wild rondlopende oppositiepoliticus die ook president zegt te zijn, maar die in de praktijk vooral de onmacht van de oppositie symboliseert. Uit de kringen van die oppositie, die begin dit jaar even verenigd leek achter Guaidó, klinkt de afgelopen tijd gemor over zijn leiderschap. 

Die oppositie staat straks op 5 januari wel voor een lastig dilemma: het parlement kiest jaarlijks zijn voorzitter, en moet beslissen of Guaidó een nieuwe termijn krijgt. Aan dat voorzitterschap ontleent Guaidó zijn claim om zich president te mogen noemen. Kiezen ze nog een keer voor hem, dan kiezen ze voor een leider die heeft bewezen niet effectief te zijn.

Maar hem wegsturen lijkt een nog groter kwaad. Dan sturen ze de man weg die inmiddels door tientallen landen als president is erkend, en ‘geven ze aan de internationale gemeenschap het signaal dat het onmogelijk is om überhaupt iets te doen in Venezuela’, aldus Tedesco. 

Hoe gaat dit dan eindigen? “Vroeger of later gaat de boel natuurlijk een keer in elkaar storten”, zegt Tedesco. “Of het nou over één of twee jaar is. Het is een mirakel dat dat nog niet is gebeurd. Maar hoe precies? Ik zie eigenlijk geen uitweg uit deze situatie.”

Lees ook:

Achter elke succesvolle leider in Zuid-Amerika staat een sterke generaal

Het leger is in Zuid-Amerika al decennia terug in de barakken. Maar gekozen politici leunen er nog altijd op generaals.

Eens was Maracaibo de motor van Venezuela, nu is het bedrogen en geplunderd

Maracaibo was een moderne, levendige havenstad, de motor van de nationale economie, het Rotterdam van Venezuela. Nu is de stad uitgestorven, de winkels zijn leeggeplunderd, de straten onguur.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden