Asmaa Abdelhamed op de Kasr al-Nile-brug in Caïro: ‘Ik heb geen studie afgerond, maar door op mijn eigen manier alles te leren, ben ik toch ver gekomen’.

ReportageEgypte

De revolutie in Egypte veranderde het leven van Asmaa Abdelhamed (30) voorgoed: ‘Het heeft mij gemaakt tot wie ik ben’

Asmaa Abdelhamed op de Kasr al-Nile-brug in Caïro: ‘Ik heb geen studie afgerond, maar door op mijn eigen manier alles te leren, ben ik toch ver gekomen’.Beeld Rene Clement

Tien jaar geleden werd de Egyptische president Hosni Mubarak na dertig jaar presidentschap afgezet. Na een hoopvol begin kregen Egyptenaren een steviger dictatuur ervoor terug. Toch heeft de revolutie de persoonlijke levens van vele betrokkenen voor altijd veranderd. Zo brak voor Asmaa Abdelhamed de vrijheid door.

De donkere wolken boven Tahrir staan symbool voor de huidige staat van het plein. Na grote opknapbeurten lijkt de enorme rotonde in niets meer op wat die tijdens de revolutie betekende. Het is niet meer voor te stellen dat deze plek tien jaar geleden voor een paar weken de meest optimistische plek op aarde was. Alleen de overdadige aanwezigheid van politieagenten en beveiligers verraadt dat deze verkeersader midden in Caïro een geschiedenis heeft. Een geschiedenis die Asmaa Abdelhamed (30) tot in haar diepste vezels raakt. Ze loopt richting het plein en met iedere stap die ze dichter bij deze roemruchte plek komt, neemt de spanning bij Abdelhamed zichtbaar toe.

Aan de rand van het Tahrirplein zegt ze met trillende handen en een blik vol paniek dat ze echt niet verder kan en weg wil. Ze wil geen agent tegenkomen, uit angst herkend te worden, vertelt ze, terwijl ze gefocust op het verkeer naar een taxi zoekt.

Alles wat Abdelhamed tien jaar geleden heeft meegemaakt, komt hier naar boven. Wat ze op deze plaats voelt, tekent haar generatie die streed voor vrijheid en waardigheid. Ze dragen allemaal de herinneringen, maar spreken er bijna niet over. Waarom zouden ze? Terugdenken aan een tijd die onmiskenbaar invloed op hun leven heeft gehad, maar die uitliep op een teleurstelling die niemand kon voorzien. Velen zitten er nog steeds voor vast, terwijl een groot aantal activisten Egypte is ontvlucht en niet kan terugkeren.

Niet alleen het Tahrirplein brengt nare herinneringen naar boven. Ook de Kasr al-Nile-brug die over de Nijl naar het Tahrirplein leidt, heeft een verleden. “Ik voel mij niet op mijn gemak hier”, zegt Abdelhamed meteen als we uit de auto stappen, terwijl ze schichtig om zich heen kijkt. Tien jaar geleden vond hier een cruciale strijd plaats tussen demonstranten en de oproerpolitie, die er alles aan deed om de brug in handen te houden. Bij het ondergaan van de zon moest de moegestreden politie haar meerdere erkennen in de steeds groter wordende groep demonstranten, die de toegang tot het Tahrirplein bezette.

‘Rennen, we hebben vaak en ver gerend’

Meteen trokken duizenden uitzinnige demonstranten de vijfhonderd meter lange brug over om zich over het Tahrirplein te verspreiden. “Rennen, we hebben vaak en ver gerend”, zegt Abdelhamed kortaf over haar herinneringen aan deze plek. Aan alles is te merken dat ze het liefst zo snel mogelijk hier weer weg wil. Dat de brug met twee grote leeuwen aan weerszijden inmiddels een toeristische trekpleister is en het dragen van een grote camera niet erg opvalt, kalmeert haar enigszins en uiteindelijk durft ze te poseren voor de foto.

Als twintigjarige die weinig van de wereld wist – internet en een televisie waren thuis uit den boze – kwam Abdelhamed op het Tahrirplein terecht. De jonge vrouw had met haar hoofddoek en conservatieve kleding nog geen idee dat de protesten en de roep in het land om meer vrijheid haar leven voorgoed zouden veranderen. “De revolutie en alle ontwikkelingen daarna hebben mij gemaakt tot wie ik ben”, zegt ze met een tevreden blik. Abdelhamed groeide op in een conservatief-islamitisch gezin. Haar vader was tegelijkertijd met drie vrouwen getrouwd en haar moeder ontfermde zich over de strenge opvoeding van de zes kinderen. Huiselijk geweld was aan de orde van de dag, ze wist niet beter en had zelfs een verloofde die haar bij vrijwel iedere ontmoeting klappen gaf.

Het overlijden van Abdelhameds vader zorgde ervoor dat haar broertje de rol van ‘man in huis’ op zich nam, inclusief het slaan van zijn zes jaar oudere zus. Om voor het inkomen voor de familie te zorgen begon ze met werken. “Ik was achttien jaar, ging nog naar school, en maakte daarna toiletten schoon.” Abdelhamed kijkt vanachter haar grote jarentachtigbril met een uitdagende blik de wereld in en rookt onophoudelijk als ze vertelt over haar leven. Op 25 januari 2011 liet ze zich, nietsvermoedend over wat er zou komen, meevoeren met de deinende massa van demonstranten naar het Tahrirplein. “Door allerlei mensen werd ik zo hartelijk opgevangen en warm opgenomen in het protest, terwijl ik eigenlijk niet wist waar het precies over ging.”

Het iconische Tahrirplein, waar tien jaar geleden het protest begon. Beeld AP
Het iconische Tahrirplein, waar tien jaar geleden het protest begon.Beeld AP

De tien kilometer die ze daarvoor op haar teenslippers aflegde, werd een onvergetelijke ervaring. “Ik had nog nooit het Tahrirplein in het echt gezien, het was zó groot. En ook alle mensen die ik daar zag! De kleren die de vrouwen droegen, die stijl, dat had ik nog nooit gezien. Er ging een nieuwe wereld voor mij open.”

Van het geld dat Abdelhamed voor zichzelf gespaard had met het werk als schoonmaakster, kocht ze een computer. Via internet, al werd de kabel meerdere keren door familieleden doorgeknipt, leerde ze meer over de protesten van 25 januari en de revolutie. Politiegeweld, armoede, corruptie, ongelijkheid, stijgende prijzen en de roep om politieke vrijheid brachten honderdduizenden mensen door heel Egypte de straat op. De demonstranten hadden ieder met hun eigen doelen een gedeelde frustratie: men was president Hosni Mubarak na dertig jaar zat.

De stevige geruchten dat de zoon van de president, Gamal Mubarak, de macht later van zijn 83-jarige vader zou overnemen, waren een extra motivatie om nu definitief een streep te zetten onder het Mubarak-tijdperk. De intensieve protesten van ruim twee weken resulteerden in het aftreden van Mubarak, die dat op 11 februari 2011 bij monde van de vicepresident aankondigde.

“Ik hield al van lezen, maar alle boeken die wij thuis hebben staan, gaan over religie. Nu begon ik online te leren over hoe samenlevingen in elkaar steken en wat mensenrechten zijn”, vertelt Abdelhamed opgewekt, trots op hoe ze zichzelf bijschoolde. Deze lessen en het geloof in een betere toekomst intensiveerden haar betrokkenheid bij de protesten, die nog lang na het aftreden van Mubarak aanhielden.

Repressie

Maar juist de Egyptische mensenrechtensituatie ging volgens activisten en mensenrechtenorganisaties de afgelopen jaren hard achteruit. Zeker nadat de huidige president Al-Sisi in 2013 als minister van defensie president Morsi van de Moslimbroederschap afzette en de macht overnam. Slechts één jaar was president Morsi aan de macht, een jaar waarin hij de vrijwel onmogelijke taak had om het machtssysteem dat Mubarak in dertig jaar presidentschap had opgebouwd, te ontmantelen. Dat Morsi meteen strenge islamitische wetgeving invoerde en zichzelf meer macht toe-eigende dan Mubarak ooit had, maakte hem niet populair onder de bevolking. Het maakte de weg vrij voor Al-Sisi, die naar eigen zeggen ‘de revolutie wilde redden’ en uiteindelijk in 2014 met 97 procent van de stemmen werd gekozen tot president. Hij leidt het land sindsdien met harde hard en zegt dat zijn repressie nodig is in de strijd tegen terrorisme.

Het afgelopen decennium buitelden mensenrechtenorganisaties over elkaar heen met rapporten over Egypte. Human Rights Watch meldde dat Egypte in 2020 ‘de onderdrukking van vreedzame overheids­critici en gewone mensen heeft opgevoerd. Tienduizenden critici van de regering, onder wie journalisten, mensenrechtenactivisten en advocaten, zitten nog steeds vast vanwege politiek gemotiveerde beschuldigingen – velen in langdurig voorarrest.’

Over de omstandigheden in een Egyptische gevangenis zei Philip Luther van Amnesty International dat het “afschuwelijk is dat de Egyptische autoriteiten opponenten proberen te intimideren en te kwellen door hen de toegang tot gezondheidszorg te ontzeggen”.

Abdelhamed houdt haar mond over de huidige situatie in Egypte. Ze heeft al eens enkele maanden vastgezeten, omdat ze deelnam aan een verboden protest en wil dat niet nog een keer meemaken. Ze werd in 2018 gearresteerd toen ze protesteerde tegen de prijsverhoging van metrokaartjes en verbleef in voorarrest in verschillende detentiecentra. “Niemand van mijn familie bezocht mij in die tijd. Alleen vrienden kwamen langs en brachten mij kleren en eten.”

Liever vervolgt ze haar verhaal over hoe de omwentelingen in Egypte haar als persoon veranderden. Zo besloot ze in 2013 geen hoofddoek meer te dragen. Voor haar familie droeg ze hem nog wel, maar buitens­huis wisselde ze haar kleren om. Dat leidde ertoe dat haar broertje haar om die reden veel sloeg. “‘Je mag niet zomaar je haar laten zien op straat’, vertelde mijn familie. Oké, zei ik, waarna ik mijn haar afknipte en het demonstratief op tafel liet liggen om te laten zien dat ik bij mijn beslissing bleef.”

Asmaa Abdelhamed in haar woning. Beeld Rene Clement
Asmaa Abdelhamed in haar woning.Beeld Rene Clement

Abdelhamed vertelt met trots dat ze haar uiterlijk niet meer zal laten bepalen door familiewaarden of een broertje met losse handen. Maar haar blik verandert meteen als ze begint te vertellen over hoe haar moeder erop reageerde: “Zij heeft heel veel gehuild die tijd, dat deed mij pijn”. Abdelhameds moeder zag haar dochter al langer veranderen op een manier die ze liever niet zag. “Om te groeien wilde ik mijn uiterlijk veranderen. Ik ging broeken kopen.” Er speelt een glimlach om haar lippen als ze deze herinnering ophaalt. “Iedereen in de kledingwinkel keek mij zo vreemd aan toen ik naar binnen stapte in mijn abaya (een lange overjurk voor vrouwen die het hele lichaam bedekt, J.S.). In het pashokje trok ik voor het eerst in mijn leven een broek aan.” Ze laat even een stilte vallen en blaast de rook van haar zoveelste sigaret weg.

“Mijn moeder wist bij lange na niet wat ik precies uitspookte. In die tijd kreeg ik ook mijn eerste relatie”, vertelt ze ongevraagd. “Die duurde twee jaar.” Ze kwam zo steeds meer los van het juk van haar familie en ging ook elders wonen. Dat is in Egypte, zeker voor een vrouw, hoogst ongebruikelijk. “Door alle protesten waar ik aan deelnam, had ik zoveel nieuwe mensen leren en kwam ik in een andere sociale cirkel terecht. Door al hun steun en lessen die ik van hen leerde, kon ik mijzelf verder ontwikkelen.”

Dat moest ze ook wel, want in haar moeders optiek mocht ze niet verder met de studie rechten waar ze aan was begonnen. “Mijn moeder ging naar de universiteit om mijn inschrijving ongedaan te maken. Ik moest van haar trouwen en huisvrouw worden, daar past geen studie bij.” Abdelhamed zette haar dromen daarmee niet aan de kant, en behaalde later nog enkele certificaten aan de universiteit. Ook volgde ze cursussen over onder meer vrouwenrechten en etnische minderheden. “Uiteindelijk heb ik geen studie afgerond of master kunnen doen, dat vind ik wel jammer. Maar door op mijn eigen manier alles te leren, ben ik toch ver ­gekomen.”

Op dit moment werkt Abdelhamed voor een burgerinitiatief dat onder meer kwetsbare vrouwen en transgenders in Egypte bijstaat. Iets waar ze tien jaar geleden, wandelend naar het Tahrirplein op haar teenslippers en in conservatieve kleding, nooit aan had gedacht. Op de vraag of ze niet bang is dit werk te doen in het huidige Egyptische repressieve klimaat, kijkt ze me met een verwijtende blik aan: “Je hebt net mijn hele verhaal opgeschreven”, zegt ze op strenge toon. “Denk je nou echt dat ik nu nog bang ben?” Nee, bang is Abdelhamed niet meer. Zolang ze maar niet meer over het Tahrirplein hoeft te lopen.

Op de persvrijheidmonitor van plek 127 naar 166

Op de persvrijheidmonitor van Reporters without Borders kelderde Egypte de afgelopen tien jaar van plek 127 naar 166. Op een enkele uitzondering na is er geen onafhankelijk medium meer in Egypte. Na Turkije en China heeft Egypte het grootste aantal journalisten achter de tralies. De aanklachten zijn altijd hetzelfde: betrokkenheid bij een illegale organisatie, veelal de door president Al-Sisi verboden Moslimbroederschap, en het verspreiden van nepnieuws.

Ook op economisch gebied gaat het Egypte niet voor de wind. Jaarlijks presenteert het land weliswaar groeicijfers – zelfs tijdens de coronapandemie groeide de economie met 2 procent – maar met een bevolkingsgroei van maar liefst 2,5 procent per jaar is de economische groei bij lange na niet genoeg om voor voldoende banen te zorgen.

Lees ook:

Tien jaar na de Arabische Lente hebben Tunesiërs meer vrijheid, maar minder geld: ‘De situatie is schrijnend’

Het is donderdag tien jaar geleden dat de autocratische president Zine El Abidine Ben-Ali Tunesië ontvluchtte en daarmee de Arabische Lente definitief ontketende. Tunesië geldt als het enige land dat beter, in ieder geval: democratischer, uit die volksopstand kwam – hoewel veel Tunesiërs daar zelf anders over denken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden