ProfielMilorad Dodik

De retoriek van Milorad Dodik in Bosnië-Herzegovina wordt steeds radicaler, wie roept hem een halt toe?

In diverse functies is Milorad Dodik al vijftien jaar de leider van de Bosnische Serviërs. Hier een verkiezingsposter uit 2018.  Beeld Reuters
In diverse functies is Milorad Dodik al vijftien jaar de leider van de Bosnische Serviërs. Hier een verkiezingsposter uit 2018.Beeld Reuters

Bosnië-Herzegovina kampt met de grootste bedreiging in zijn voortbestaan sinds het beëindigen van de oorlog in 1994, waarschuwde de Hoge Vertegenwoordiger. Eén man speelt daarbij de hoofdrol: Milorad Dodik. Wie is deze Bosnische Serviër, en wie stopt hem?

Thijs Kettenis

In diverse functies is Milorad Dodik al vijftien jaar de leider van de Bosnische Serviërs. Eerst als premier en daarna president van Republika Srpska, de overwegend door Serviërs bewoonde en bestuurde deelrepubliek, die bijna de helft uitmaakt van Bosnië. Sinds 2018 is hij het Servische lid van het driekoppige presidentschap van het land, dat daarnaast een Bosniak (Moslim) en een Bosnische Kroaat kent. In die functie wordt hij geacht voor de bevolking in het hele land op te komen, maar in de praktijk behartigt hij alleen de belangen van Republika Srpska. Hij maakt geen geheim van zijn streven naar meer zelfbestuur of zelfs onafhankelijkheid. Dodik ondermijnt zo het land waarvan hij een van de gekozen leiders is.

Aan het begin van zijn leiderschap staat hij bekend als het gematigde en redelijke alternatief voor Radovan Karadzic, de Bosnisch-Servische president tijdens de oorlog van 1992 tot 1995, tegen wie Dodik zich fel afzet. Vanwege onder meer zijn inspanning om ontheemde Bosniakken en Kroaten te laten terugkeren naar Republika Srpska, krijgt hij financiële steun van de EU. Begin 2007 ontvangt voormalig minister van buitenlandse zaken van de Verenigde Staten Madeleine Albright Dodik, en noemt hem ‘een frisse wind’. Ze stopt hem enkele miljoenen hulpgeld toe. Later dat jaar bestempelt hij de slachtpartij in Srebrenica in 1995, waarbij Bosnische Serviërs meer dan 8000 jongens en mannen de dood in joegen, als volkenmoord. “Dat was genocide, zo heeft het gerechtshof in Den Haag geoordeeld. Dat is een onbetwistbaar juridisch feit.”

Maar na een tijdje aan de macht, verandert hij 180 graden van mening. Inmiddels noemt hij de genocide onder meer een ‘gefabriceerde mythe’. Het is slechts een voorbeeld van de steeds radicalere retoriek waarvan Dodik zich bedient. Gaandeweg heeft hij gemerkt dat polarisatie scoort. Al jaren noemt hij Bosnië een mislukte staat en dreigt hij met afscheiding van Republika Srpska, al dan niet na een volksraadpleging, iets wat volgens het vredesakkoord uit 1995 juridisch niet kan. Uitspraken van het Bosnische Hooggerechtshof negeert hij, omdat de internationale rechters die daarin zitten altijd met de Bosniakken mee zouden stemmen.

null Beeld Bart Friso
Beeld Bart Friso

Ontkenning genocide

Dodik maakt zijn dreiging tot afscheiding nooit echt concreet, tot deze zomer. Het is uitgerekend de genocide in Srebrenica die hem daartoe aanzet. Of althans, het verbod op de ontkenning daarvan, in juli dit jaar uitgevaardigd door de vorige Hoge Vertegenwoordiger, de Oostenrijker Valentin Inzko. Voor hem is de maat vol. “Ik ben ernstig bezorgd dat prominente individuen en autoriteiten doorgaan met het ontkennen van genocide, misdaden tegen de menselijkheid en oorlogsmisdaden tijdens de oorlog, en de legitimiteit van uitspraken van het Joegoslaviëtribunaal en het constitutioneel hof in twijfel trekken”, verklaart hij zijn stap. “Gebrek aan erkenning, verantwoordelijkheid en genoegdoening voor slachtoffers van misdaden heeft vernietigende effecten op de maatschappij. Dit alles voorkomt een vredige en welvarende toekomst voor Bosnië-Herzegovina.” De Hoge Vertegenwoordiger heeft veel macht, en kan onder meer wetten invoeren. Op de genocideontkenning staat nu maximaal vijf jaar cel.

“Dit is de nagel aan de doodskist van Bosnië”, reageert Dodik woedend. Hij zegt met steun van ‘zijn’ parlement in Banja Luka dat Republika Srpska de autoriteit van de Hoge Vertegenwoordiger niet langer erkent. Ook dat is juridisch onmogelijk. Maar hij gaat verder. De vertegenwoordigers van Republika Srpska in het landelijke bestuur leggen hun verantwoordelijkheden neer. Verder wil Dodik bevoegdheden die Srpska na de oorlog gaandeweg heeft overgedragen aan de Bosnische staat terughalen. Wederom onwettig, ook met eventuele steun van het parlement in Banja Luka. Volgens juristen kan alleen de landelijke volksvertegenwoordiging in Sarajevo zulke besluiten nemen.

Gewapend conflict

Dat alles houdt Dodik vooralsnog allerminst tegen. Hij heeft procedures in gang gezet waarmee Srpska zich terugtrekt uit de gemeenschappelijke Bosnische btw-heffing en het medicijnagentschap. Maar ook uit de nationale politie en het leger, dat tussen 2004 en 2006 werd opgericht. En vooral dat is waar de andere inwoners van Bosnië, maar ook het buitenland, zich het meest bezorgd over maken. De kans op een allesomvattende oorlog lijkt niet groot. Ook Dodik weet dat hij die niet wint, zelfs als bondgenoten Servië en Rusland te hulp schieten. Maar makkelijker voor te stellen is een incident waarbij de Bosnische Servische politie of militairen hun landelijke collega’s in de weg lopen of zelfs tegenover ze komen te staan, vanwege onenigheid over mandaten. Zo’n schermutseling kan makkelijk uit de hand lopen, waarna Bosnië een lastig beheersbaar gewapend conflict inrommelt.

Ook Dodik weet dit. Toch zet hij door, omdat zijn politiek geen windeieren legt. Eind volgend jaar zijn er weer verkiezingen in Bosnië, waarbij Dodik hoopt te worden herkozen. Nationalistische politiek is een beproefd recept – ook bij andere bevolkingsgroepen in Bosnië – om de aandacht af te leiden van bijvoorbeeld de slechte economische situatie, de welig tierende corruptie en de rampzalige bestrijding van de corona-epidemie. De kans dat Dodik uit zichzelf gas terugneemt, lijkt dus klein.

Milorad Dodik heft een lied aan tijdens een verkiezingsbijeenkomst van zijn partij in Banja Luka. Beeld AP
Milorad Dodik heft een lied aan tijdens een verkiezingsbijeenkomst van zijn partij in Banja Luka.Beeld AP

Gaat het een van deze machten lukken om Dodik te beteugelen?

De Hoge Vertegenwoordiger
De vertegenwoordiger van de internationale gemeenschap heeft bijna absolute macht in Bosnië. Behalve wetten invoeren kan hij ook politici de laan uitsturen. Van die bevoegdheid maakten vooral de voorgangers van de pas benoemde Duitser Christian Schmidt in de beginjaren gretig gebruik. Er zijn genoeg gronden om Dodik van zijn taken te ontheffen, aangezien zijn retoriek aantoonbaar in strijd is met de vredesakkoorden. Maar Schmidt is met handen en voeten gebonden. Rusland erkent hem niet, wat zijn gezag een flinke knauw geeft. Bovendien bewijst de enige harde ingreep van Schmidts voorganger, het strafbaar stellen van genocideontkenning, dat de geest daarmee niet automatisch terug in de fles is. Het is niet ondenkbaar dat het wegsturen van Dodik leidt tot massale protesten en een sterke toename van zijn populariteit onder Bosnische Serviërs.

Rusland en Servië
“Als iemand ons probeert te stoppen, hebben we vrienden die ons verdedigen”, zei Dodik een maand geleden, toen hij aankondigde dat Republika Srpska zich terugtrok uit het Bosnische leger. Algemeen wordt aangenomen dat hij daarmee doelde op de traditionele bondgenoten Rusland en Servië. Maar het lijkt onwaarschijnlijk dat die zich mee laten zuigen in een oorlog, aangezien ze dan militair lijnrecht tegenover de sterkere Navo komen te staan en mogelijk de hele Balkan wordt meegezogen. Voor Servië ligt dan jarenlange isolatie weer in het verschiet, iets wat ook de huidige nationalistische leiders een onaantrekkelijk idee vinden. President Aleksandar Vucic helpt Republika Srpska en Dodik daarom wel financieel en moreel, maar openlijke steunbetuigingen voor afscheiding blijven uit. “Wij onderschrijven elke oplossing die door de drie volkeren van Bosnië gezamenlijk gevonden wordt”, klinkt het steevast vrij nietszeggend vanuit Belgrado. Ook is er openlijke steun voor de territoriale integriteit van het land. Maar Dodik laten vallen, zou voor Vucic electorale zelfmoord betekenen.

Intussen dromen politici in Belgrado steeds vaker hardop over een “Servische wereld”, als ze verwijzen naar de Serviërs in eigen land, Bosnië, Montenegro en Kosovo. Bij andere bevolkingsgroepen roept dit bange herinneringen op aan het concept van Groot Servië waarin alle Serviërs samen wonen, een van de oorzaken van de oorlogen in de jaren negentig. Dodik krijgt er juist wind mee in de zeilen.

Rusland ergert zich al jaren aan de oostwaartse expansiedrift van de EU. Met Dodik, die de deur zowat plat loopt bij de Russische president Vladimir Poetin, heeft Moskou een ideale man om die toenadering te frustreren, de regio te destabiliseren en zo een vinger in de pap te houden.

De EU en de VS
Dodik komt de VS niet in en kan niet bij zijn bezittingen daar. Dat is het gevolg van sancties die Washington in 2017 tegen hem instelde, nadat hij een referendum hield over de jaarlijkse viering van de Nationale Dag van Republika Srpska. Het Bosnische hooggerechtshof had beide even daarvoor onwettig verklaard.

Ondanks toenemende druk vanuit het Europarlement, wil de EU wil vooralsnog zover niet gaan, bleek vorige week tijdens een bijeenkomst van de ministers van buitenlandse zaken. Duitsland is pleitbezorger, maar krijgt alleen steun van de Benelux-landen en Tsjechië. Hongarije is fel tegen. Niet verwonderlijk, gezien de warme banden tussen premier Viktor Orban en Dodik. Ze gingen afgelopen jaar bij elkaar langs. Ook de Sloveense premier Janez Jansa steunt Dodik. De overige landen willen de dialoog openhouden. Critici vrezen dat dat in de praktijk uitloopt op concessies aan Dodik in ruil voor het afzwakken van zijn dreigementen, totdat die hem toch weer beter uitkomen en hij van vooraf aan begint. Hoe dan ook verzwakt de interne verdeeldheid de positie van de EU. Wat ook niet helpt is dat het aanlokkelijke perspectief van EU-toetreding voor de hele Balkan steeds verder weg komt te liggen, vanwege uitbreidingsmoeheid bij de lidstaten. Dreigen dat Dodiks handelen toetreding in gevaar brengt, komt bij veel Bosniërs steeds minder geloofwaardig over. Wel werd begin deze maand het mandaat van de vredesmacht Eufor verlengd, maar de 700 militairen zijn veel te weinig om in te grijpen als het misgaat.

De VS stuurde begin deze maand een gezant naar Bosnië. Die dreigde met hardere sancties tegen Dodik, maar vindt ook dat het vooral aan de EU is de crisis te beteugelen.

Turkije
De Turkse president Recep Tayyip Erdogan staat op goede voet met leiders van alle bevolkingsgroepen in Bosnië. Dodik komt regelmatig bij hem over de vloer, maar ook de vertegenwoordigers van de Bosniakken en Kroaten. Toen die onderling maar bleven ruziën over het tracé van de snelweg Belgrado – Sarajevo, aan te leggen met Turks geld, besloot Erdogan dan maar beide varianten te financieren. Druk met onder meer binnenlandse aangelegenheden en de oorlog in Syrië, toont hij vooralsnog meer belangstelling in het veiligstellen van economische en culturele belangen dan in een bemiddelende rol in het conflict.

De Bosnische Serviërs
Dodiks SNSD krijgt niet alles gedaan in het parlement in Banja Luka. Een overgrote meerderheid ging wel akkoord met het platleggen van de Bosnische instellingen, maar de steun van de grootste oppositiepartij SDS, nodig om besluiten van de andere twee presidenten van Bosnië ongeldig te verklaren, bleef uit. “Het beleid van de SNSD en Dodik vormt het grootste gevaar voor vrede en stabiliteit in Bosnië”, zei leider Mirko Sarovic. Ook zijn SDS is voor het terughalen van bevoegdheden naar lokaal niveau, maar uitsluitend via de landelijke parlementaire weg. Ironisch gezien is dit de partij die werd opgericht door voormalig president Karadzic, in 2019 veroordeeld tot levenslang voor onder meer de genocide in Srebrenica.

Bij de laatste verkiezingen verloor de SNSD partij vorig jaar in enkele steden, waaronder Banja Luka, maar bleef de steun voor Dodik groot. Hij zit vooralsnog stevig in het zadel.

Kroaten en Bosniakken
De politieke leiders van de Bosniakken zetten zich vooral af tegen Dodik – mede om electorale redenen. Zij streven een sterker centralistisch Bosnië na en vinden in Dodik een natuurlijke vijand. Van een oplossingsgerichte dialoog is nauwelijks sprake. Bij de Bosnische Kroaten ligt de situatie ingewikkelder. Hun leider Dragan Covic wil een eigen deelrepubliek voor de Kroaten binnen Bosnië, in plaats van de Federatie waarin zij en de Bosniakken nu nog samenwerken (of elkaar tegenwerken). Dodik steunt dat idee, omdat dat het centrale gezag verder verzwakt. Covic en Dodik hebben zo een politiek verbond.

De Kroaat in het driekoppig presidentschap, Zeljko Komsic, geldt juist als een van de meest gematigde krachten in het hele land. Maar die mist legitimiteit. Binnen de Federatie mogen Bosniakken en Kroaten op elkaars kandidaten stemmen. Veel Bosniakken hebben bij de presidentsverkiezingen strategisch op Komsic gestemd, om de radicale Covic buiten de deur te houden. Dankzij de verdeeldheid heeft ook binnen Bosnië niemand vooralsnog een goed antwoord op Dodik.

Lees ook:

Internationale gezant Bosnië waarschuwt voor hervatting oorlog

Bosnië dreigt uit elkaar te vallen, en zelfs de kans op een nieuw conflict is reëel. Daarvoor waarschuwt de nieuwe Hoge Vertegenwoordiger.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden