Alexander Gauland van de AfD en mede-fractieleider Alice Weidel in  de Duitse Bondsdag.

Alternative für Deutschland

De radicale AfD-vleugel verdwijnt, maar heeft zijn doel allang bereikt

Alexander Gauland van de AfD en mede-fractieleider Alice Weidel in de Duitse Bondsdag.Beeld EPA

De partijtop van Alternative für Deutschland wil af van zijn extremistische vleugel, ‘der Flügel’. Die wordt door de binnenlandse veiligheidsdienst in de gaten gehouden en heft zich nu op. Maar de macht van de vleugelleiders binnen de partij blijft groot.

Gebroederlijk stonden ze naast elkaar, schouder aan schouder, tijdens bijeenkomsten en partijdagen. De kopstukken van de Alternative für Deutschland, Jörg Meuthen en Alexander Gauland, en de kopstukken van haar rechts-extremistische vleugel, Björn Höcke en Andreas Kalbitz. Maar anderhalve week geleden keerde de partijtop zich opeens tegen de Flügel. Met elf stemmen tegen twee werd besloten dat die zich moest ontbinden.

De beslissing volgde op het nieuws dat de vleugel door het Bundesamt für Verfassungsschutz, de binnenlandse veiligheidsdienst, als rechts-extremistisch is geclassificeerd. De Flügel zou daardoor permanent in de gaten worden gehouden. Kort daarna werd parlementariër Wolfgang Gedeon uit de AfD verbannen, vanwege zijn antisemitische uitlatingen. Maar de controversiële kopstukken van de Flügel blijven gewoon lid van de partij. Een echte ­nederlaag was de beslissing dan ook niet voor de vleugel.

Na de beslissing bleek zelfs des te meer ­hoeveel invloed de extreme vleugel binnen de gehele partij heeft. De dag na de beslissing van de partijtop sprak Flügel-leider Björn Höcke in een interview met het rechts-nationalistische tijdschrift Sezession. Hij zegt het beschamend te vinden dat de partijleiders zijn groep nu ­afvallen. Maar, voegt hij eraan toe, de vleugel was op eigen initiatief al bezig zich op te heffen. Het doel is namelijk bereikt, vindt hij: door de vleugel is de AfD een echte anti-establishment partij geworden.

Inderdaad is de invloed van de radicale vleugel de afgelopen jaren gegroeid. De veiligheidsdienst gaat ervan uit dat de groep zo’n 7000 volgers heeft, een substantieel deel van de ­hele partij, die in totaal 33.000 leden heeft.

Björn Höcke.Beeld AP

In de voormalige DDR zou zelfs 40 procent van de AfD-leden de vleugel steunen. Op het jaarlijkse ‘Kyffhäusertreffen’, een bijeenkomst bij een immens monument ter ere van keizer Wilhelm I, komen ook AfD-politici die nooit bekendmaakten dat ze tot de rechtervleugel behoren.

Ontwrichten

Intussen is het de AfD gelukt om de politiek te ontwrichten, alleen al doordat de meningen verdeeld zijn over hoe om gegaan moet worden met zo’n radicale partij. De CDU-top wil absoluut niet met de AfD samenwerken en maakt zich zorgen over de radicale koers van de partij, maar in verschillende deelstaten staan CDU-politici wel open voor dialoog met de AfD. Ontevreden leden zijn in de afgelopen jaren naar de AfD overgestapt.

Ook de oprichter van de AfD, Bernd Lucke, komt uit de CDU. De econoom was dertig jaar lid van de CDU toen hij in 2010 uit de partij stapte. Net als veel andere ontevreden leden was hij fel tegen de steunprogramma’s van de Europese Unie voor landen die op omvallen stonden tijdens de financiële crisis. Zij voelden zich niet gehoord door de partijtop. “We waren politiek dakloos, want we waren eurosceptisch”, zegt Lucke per telefoon. “Dat wil zeggen, we waren tegen het gemeenschappelijke eurobeleid, niet tegen de Europese Unie.”

Daarnaast vond Lucke dat de gevestigde ­politieke partijen niet met praktische oplossingen kwamen voor onderwerpen als de ­migratieproblematiek of de duurzaamheid van het sociale stelsel. Wat hij niet kon vinden in de politiek, besloot hij daarom zelf op te richten en dat werd ‘Alternative für Deutschland.’ “We wilden een Duitse partij ‘voor het gezonde verstand’ worden, die aantrekkelijk zou zijn voor mensen van verschillende richtingen”, zegt Lucke.

Niet alleen eurosceptisch

Lucke vindt dan ook niet dat zijn partij vanaf het begin af aan uiterst rechts genoemd kan worden. In zijn ogen werd de AfD gestigmatiseerd door de media. Daardoor verlieten de meer gematigde leden zijn partij en trok de partij juist rechts-extremisten aan. “Veel partijleden realiseerden zich dat er vijandigheid in de Duitse samenleving ontstond jegens partijen die zich tegen de gevestigde orde keerden”, zegt hij. “Leden realiseerden zich dat werkgevers hun politieke betrokkenheid niet waardeerden.”

Maar Alexander Häusler, die onderzoek doet naar radicalisme, bestrijdt Lucke’s karakterisering van de partij in haar begindagen. Volgens hem was de AfD niet alleen een eurosceptische partij, maar stelde zij zich ook al snel populistisch op in het immigratiedebat, bijvoorbeeld door steun aan Thilo Sarrazin. ­Deze econoom en SPD-politicus publiceerde in 2010 een controversieel boek, ‘Deutschland schafft sich ab’, waarin hij schrijft dat het land ten onder dreigt te gaan aan de combinatie van lage geboortecijfers, een groeiende onderklasse en immigratie vanuit islamitische landen.

Lucke ontkent dat er in zijn tijd steun was in de AfD voor Sarrazins immigratiestandpunten. Sarrazin zelf claimt dat Lucke hem uitgenodigd heeft bij de partij te komen, maar ook dat ontkent Lucke. “We waren vóór immigratie, we vroegen alleen dat immigranten goed gekwalificeerd waren en hun best wilden doen te integreren in onze samenleving.”

Bernd Lucke in 2014.Beeld AFP

Onderzoeker Häusler wijst op een interview uit 2013 in het uiterst rechtse tijdschrift Compact. Daarin zegt Lucke: “Sarrazin verdient alle lof dat hij in zijn boek op belangrijke grieven in Duitsland heeft gewezen: onze ­onderwijskundige ellende, de integratie­problemen van immigranten, ons enorme ­demografische probleem.”

Waar Häusler en Lucke elkaar wel in kunnen vinden, is dat de partij onmiskenbaar geradicaliseerd is. Dat gebeurde onder invloed van Alexander Gauland, mede-oprichter van de AfD, die zich op ‘de kleine burger’ in Oost-Duitsland richtte. Onder econoom Lucke was de AfD een partij voor ‘de leiders van de Duitse industrie’ in het voormalige westen. “Maar Gauland wilde dat de AfD ook aantrekkelijk zou worden voor de ontevreden proteststem in Oost-Duitsland”, zegt Häusler. “En voor de niet-stemmers met etnisch-nationalistische ideeën.”

Coup

Die koerswijziging zorgde voor een snelle groei van de AfD, want in Oost-Duitse deelstaten kreeg de partij nu echt voet aan de grond. In Thüringen, een van die deelstaten, werd in 2015 de Flügel opgericht, die wilde dat de partij zich sterker tegen de gevestigde orde zou keren. Het document waarmee de vleugel van start ging, de Erfurt-resolutie, zette zich af ­tegen de koers van voorzitter Lucke. “In plaats van het alternatief te bieden dat wij ooit ­beloofden”, zo werd die koers beschreven, “passen wij ons steeds meer aan aan het gevestigde politieke systeem: technocratie, lafheid en het verraad van de belangen van ons land.”

Kort na de Erfurt-resolutie was de coup ­tegen Lucke compleet: hij werd weggestemd als voorzitter van de partij. Ook de nieuwe voorzitter, Frauke Petry, zou later, in 2017 ­afvallen, net als veel andere leden, naarmate de partij steeds verder radicaliseerde. De partij begon zich te associëren met anti-islambeweging Pegida en met individuen die eerder op de zwarte lijst van de partij stonden – zoals ­Andreas Kalbitz, nu voorman van de vleugel.

Andreas Kalbitz (links) en Alexander Gauland.Beeld AP

Vorige winter hield ook Uwe Kamann het voor gezien. De voormalig IT-ondernemer voelde zich steeds meer vervreemd van de partij. “De AfD voldeed op geen enkele manier meer aan de eigen eisen van transparantie en geloofwaardigheid.”

In 2017 richtten leden daarom ‘het alternatieve centrum’ op, als tegenwicht tegen de vleugel. Ook individueel, zegt Kamann, probeerden leden het tij te keren, maar dat bleek ­tevergeefs. “Omdat vooral de landelijke voorzitters Jörg Meuthen en Alexander Gauland de vleugelleiders steeds weer de hand boven het hoofd hielden, werden deze pogingen steeds zeldzamer,” vertelt hij.

Diezelfde Meuthen en Gauland heffen nu de vleugel op. Kamann noemt het Schmierentheater, slecht theater. De bijeenkomsten en de online activiteiten van de vleugel mogen gestopt zijn, de leiders en hun volgers blijven gewoon lid van de AfD.“Het gedachtengoed en de volksnationalistische leden blijven deel uitmaken van de AfD, of er nu bijeenkomsten zijn in naam van de vleugel of onder de vlag van de AfD.”

Theekopjes

Waarom dan de vleugel opheffen? Volgens ­onderzoeker Häusler komt de partij in het nauw nu de vleugel door de inlichtingendienst als rechts-extremistisch is geclassificeerd. “Dat heeft grote negatieve gevolgen, voor leden van de Flügel, maar ook voor de partij. Het risico is dat de hele partij als rechts-extremistisch weggezet wordt.” Bijvoorbeeld AfD-leden die ook ambtenaar zijn, kunnen het dan lastig krijgen. “Dit is een poging de partij uit die strop te ­bevrijden.”

Het is de vraag of dat lukt. Critici van de partij pleiten er al voor de hele partij in de ­gaten te houden. Op Twitter plaatste Erik Marquardt van de Groenen een video waarin twee Turkse theekopjes te zien zijn. Het grote kopje, gevuld met water, is de AfD, het kleine kopje met sterke thee is de vleugel. Op de video is te zien hoe hij de thee bij het water gooit en het water helemaal kleurt. “Dat wat bruin is, moet in de gaten gehouden worden”, schrijft hij.

Jörg MeuthenBeeld EPA

Oprichter Lucke, tegenwoordig hoogleraar macro-economie in Hamburg, is teleurgesteld over wat er met ‘zijn’ partij is gebeurd en hij ziet die ook niet snel van koers veranderen. Volgens hem heeft een deel van de Duitse ­bevolking altijd verlangd naar zo’n nationalistische partij, “een partij die de Duitse kracht benadrukt en de Duitse cultuur boven buitenlandse invloeden plaatst”, zoals hij het ­omschrijft. “De partijtop heeft weinig stimulans om de koers te veranderen, omdat ze weet dat ze de steun van kiezers verliest als ze dat doet.”

Ook Häusler denkt niet dat de AfD tot ­inkeer komt. Hij vreest dat de coronacrisis rechts-populistische partijen in de kaart gaat spelen. De kritiek van de AfD op de Europese Unie en de Duitse overheid was de afgelopen weken fel. Zo schreef Björn Höcke op Twitter: “Zowel de coronacrisis als de asielzoekerscrisis laat zien dat de EU geen oplossingen heeft voor onze problemen.”

Hoe langer de coronacrisis duurt, hoe groter de kans op onrust. En waar angst is, daar is de AfD. Met die gedachte in het achterhoofd doopten Duitsers de partij al eens om tot ‘Angst für Deutschland’.

De tijd van de wolf

Dat de binnenlandse inlichtingendienst besloot de rechts-extremistische vleugel te observeren, komt door uitspraken van Flügel-leider Björn Höcke. Tijdens de bijeenkomst in 2018 zei Höcke dat ‘de tijd van de wolf’ gekomen is, het soort mythologie dat in Duitsland doet denken aan NSDAP-propaganda. Hij vervolgde dat patriotten zouden opstaan tegen de ­politie, als die een demonstratie van de AfD zou verhinderen. ­Eerder had Höcke nog gedreigd dat de politie verantwoording af zal ­moeten leggen wanneer ‘het volk’ aan de macht komt.

Ontevreden AfD-leden beschuldigen Höcke ervan een persoons­cultus om zich heen te creëren. Tijdens jaarlijkse bijeenkomsten zwaaien aanwezigen met Duitse vlaggen als Höcke onder begeleiding van heroïsche muziek de zaal binnenloopt. In zijn boek ‘Nie zweimal in denselben Fluss’ uit 2018 zegt hij dat de Duitse ­democratie in het laatste stadium van verval is en alleen een sterke leider de gebroken gemeenschap weer tot orde kan brengen

Lees ook:

De kwestie Thüringen is een breuk in het cordon sanitaire, maar maakt de AfD nog niet salonfähig

Even rook de AfD in Duitsland aan de macht. Maar de deur ging in Thüringen al na 24 uur weer dicht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden