Demonstraties

De proteststem anno 2020 klinkt zachter, maar is niet verdwenen

In Tel Aviv hielden demonstranten, die zich tegen premier Netanyahu richtten, afgelopen weekeinde de gepaste anderhalve meter afstand van elkaar. Beeld Reuters

Waar 2019 het jaar van de proteststem was, zijn nu de straten praktisch leeg. Wereldwijd zoeken actiegroepen nieuwe manieren om van zich te laten horen. Bijvoorbeeld demonstreren op anderhalve meter afstand. Israël had de primeur.

Het leek een protest zonder eind. Iedere week ging de Algerijnse actiegroep Hirak de straat op, 57 achtereenvolgende weken lang. De groep wilde het anders, in hun land: een nieuwe grondwet, geen corruptie meer en het einde van het leiderschap van de 83-jarige president Abdel­aziz Bouteflika. 

De activisten slaagden erin meerdere machthebbers van het politieke toneel te verdrijven. Bouteflika trad af, na twintig jaar leiderschap, en twee oud-premiers  belandden in de cel voor corruptie. Hirak ging door, strijdend voor een rechtvaardiger Algerije.

Maar op 17 maart kwam de protestbeweging abrupt tot een einde. De Algerijnse regering verbood samenkomsten op straat, om verspreiding van het coronavirus te voorkomen. Op de straten waar ruim een jaar lang leuzen te horen waren, was het ineens stil.

Algerije is slechts een van de landen waar het coronavirus proteststemmen doet verstommen. Een paar weken geleden protesteerden duizenden Chilenen in Santiago nog iedere vrijdag tegen de ongelijkheid in het land. De regering heeft de samenkomsten inmiddels verboden. In India voerden activisten in New Delhi al maanden actie tegen een omstreden immigratiewet, maar sinds 24 maart is dat niet meer toegestaan. Sinds kort arresteert de politie in Hongkong iedereen die met meer dan vier mensen over straat loopt. Volgens actievoerders gebruiken machthebbers die regel om critici te arresteren en de mond te snoeren. 

Het aantal publieke protesten is in lange tijd niet zo laag geweest als nu. Volgens de Armed Conflict Location & Event Data Project (ACLED), die wereldwijd protesten bijhoudt, vonden er begin april wereldwijd 452 protesten plaats – het grootste deel vanaf een balkon. Een groot verschil met de eerste week van maart, toen ruim 1500 protestbewegingen zichtbaar waren. En in de eerste week van november, toen het coronavirus zich nog niet had verspreid, waren er ruim 2000 protesten.

‘Het virus slokt energie op’

“Het momentum voor protest is tijdelijk verdwenen”, zegt Hardy Merriman, voorzitter van de International Center on Nonviolent Conflict (ICNC) aan de telefoon. “De coronacrisis houdt iedereen bezig: emotioneel gezien, maar ook met het regelen van praktische zaken. Los van de lockdowns en de controles op straat slokt het virus energie op.”

“Op dit moment hebben mensen iets anders aan hun hoofd dan protesteren”, denkt ook Bert Klandermans, hoogleraar aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, gespecialiseerd in protestbewegingen. “De straat opgaan werkt zelfs averechts. Men vraagt zich af: waarom eis je die ruimte op, terwijl er urgentere zaken spelen? Dat gebeurt vaker: toen in de VS op 11 september 2001 een vliegtuig de Twin Towers invloog, zag je ook dat praktisch alle protesten direct ophielden.”

Ook veel activisten zelf zien protesteren op dit moment niet zitten. “Er zijn grotere problemen om aan te pakken”, aldus een woordvoerder van de Mexicaanse actiegroep Brujas del Mar, die begin maart nog een landelijke vrouwenstaking organiseerde. “Nu iedereen binnenblijft, lopen veel vrouwen risico om misbruikt te worden. Dat voorkomen kost al onze energie. De straat opgaan, dat doen we later wel weer.”

In Tel Aviv hielden demonstranten, die zich tegen premier Netanyahu richtten, afgelopen weekeinde de gepaste anderhalve meter afstand van elkaar. Beeld Getty Images

Schril contrast

De lege straten staan in schril contrast met een jaar geleden, toen protesten wereldwijd oplaaiden. 2019 was het jaar van de proteststem, die onder andere in Hongkong, Libanon, Chili, Rusland, Frankrijk, Ecuador, Indonesië, India, Catalonië en Bolivia steeds luider klonk. De activisten streden voor een democratischer politiek systeem, het bestrijden van corruptie of het beëindigen van de economische ongelijkheid in hun land. Overal leken de activisten bevlogen door dezelfde energie: zelfs het geweld dat sommige machthebbers tegen de demonstranten gebruikten, kreeg hen niet stil.

Maar wat met geweld vorig jaar niet lukte, krijgt het virus wel voor elkaar: men blijft thuis en demonstraties zijn verboden. Het dwingt actiegroepen zich op een nieuwe manier te organiseren. “De eerste weken vroegen activisten zich af: wat doen we nu?”, zegt ICNC-directeur Merriman. “Maar dat was van korte duur. Nu is de vraag: hoe kunnen we tóch wat bijdragen tijdens deze crisis?”

Veel protestbewegingen gebruiken hun mobilisatiekracht sinds kort om de gemeenschap te helpen, legt Merriman uit. “Zo maken activisten in Algerije sinds kort de straten schoon, om de verspreiding van het coronavirus tegen te gaan. De Oegandese zanger, activist en parlementslid Bobi Wine schreef een lied, waarin hij mensen aanspoort thuis te blijven en hun handen te wassen.”

In andere landen gebruiken actiegroepen de verplichte lockdown om op nieuwe manieren hun protest te vervolgen. Merriman: “Iedere avond slaan Brazilianen vanaf hun balkon met pannen, om te protesteren tegen het beleid van Bolsonaro, die alle coronamaatregelen wegwuift.” In Israël gingen mensen afgelopen weekeinde wel de straat op om te demonstreren tegen de Israëlische premier Benjamin Netanyahu. Dat deden ze op de gepaste anderhalve meter afstand van elkaar. 

Het coronavirus geeft activisten bovendien ruimte om te herorganiseren en nieuwe plannen te maken, vertelt hoogleraar Klandermans. “Een gemiddeld café of winkel zal zijn pand nu een nieuw verfje geven. In feite doen protestbewegingen hetzelfde”, zegt hij. Merriman herkent dat. “In Amerika heeft de Sunrise Movement, die voor een beter klimaatbeleid strijdt, een vierdaagse training online gezet. Per dag leer je in een uurtje hoe je zelf bij kan dragen aan de protestbeweging. 3500 mensen hebben zich daar al voor opgegeven.”

Klandermans denkt  wel dat de activisten hun nieuwe protestacties beter kunnen bewaren tot ná de coronaperiode. “Het coronavirus slokt nu eenmaal een groot deel van de media op”, zegt hij. “Ook Trouw staat voor het grootste deel vol met coronanieuws.” Zonder ‘cruciale’ publiciteit is een sociale beweging veel minder succesvol, benadrukt Klandermans. “Ik kan veel op mijn studeerkamer schrijven, maar als het niet in de krant staat, heeft het minder effect. Dan is het alsof je een veer op de grond laat vallen.”

In Tel Aviv hielden demonstranten, die zich tegen premier Netanyahu richtten, afgelopen weekeinde de gepaste anderhalve meter afstand van elkaar. Beeld Getty Images

Teruggrijpen van de macht

Het gebrek aan media-aandacht is niet het enige waar activisten tegenaan lopen. Veel autoritaire leiders gebruiken de coronacrisis om hun macht nog verder te vergroten. Zo tekende de Hongaarse premier Viktor Orbán recent een wet die het parlement voor onbepaalde tijd uitschakelt. In Israël sloot premier Benjamin Netanyahu tijdelijk alle rechtbanken, twee dagen voordat hij zelf voor de rechter moest komen op verdenking van corruptie. Die zaak is nu verschoven naar eind mei.  

Het teruggrijpen van de macht is een doorn in het oog voor veel actiegroepen, die juist strijden voor een eerlijker en democratischer machtsyssteem in hun land. Protesteren tegen de wetswijzingen is sinds de coronacrisis bovendien een stuk lastiger: de straat opgaan is verboden, en regeringen hebben door de recent geïntroduceerde coronamaatregelen nieuwe handvatten om critici op te pakken.

Zo arresteerde de politie in Cairo vorige maand vier vrouwen, die op straat de tijdelijke vrijlating van politieke gevangenen eisten vanwege het  hoge besmettingsrisico in de volle Egyptische cellen. De autoriteiten noemden het vreedzame protest ‘nepnieuws’ en hield de vrouwen ruim dertig uur vast. In Hongkong arresteerde de politie afgelopen weekeinde een tiental critici, onder wie mediamagnaat Jimmy Lai en de oprichter van de Democratische Partij Martin Lee.

Het protest ligt niet overal volledig stil. In sommige landen ontluikt voorzichtig protest tegen overheden die arme burgers links zouden laten liggen tijdens de crisis. Zo voeren Libanese straatverkopers actie om financiële hulp van de overheid. “Sinds de lockdown hebben zij geen inkomen meer”, vertelt activist Nada Nassif. “Voor hen is thuisblijven een niet te veroorloven luxe, en protest pure noodzaak.” Ook in Libanese vluchtelingenkampen zijn protesten uitgebroken, vertelt ze. “Dat zijn geen georganiseerde acties, maar wanhoopskreten: of ze sterven aan corona, of aan de honger. Maar de overheid doet niets om hen te helpen.”

Op meer plekken blijkt demonstreren de enige mogelijkheid om te overleven. In de Boliviaanse stad Riberalta vroeg een hongerige menigte om de honderden voedselpakketten die de regering had beloofd. In Pakistan arresteerde de politie vijftig dokters die vroegen om betere medische apparatuur. En wereldwijd protesteren gevangenen om hun vrijlating, vrezend dat de vaak overvolle cellen waarin ze verblijven een corona-besmettinghaard zullen worden.

Politieke verandering

Écht verdwenen zijn protestbewegingen dus niet en dat zal ook niet gebeuren, denkt directeur Merriman. “Sterker nog, de coronacrisis heeft de potentie om enorme politieke verandering teweeg te brengen”, zegt hij. Volgens Merriman legt de coronacrisis precies bloot waar veel protestbewegingen vóór de epidemie al mee bezig waren, namelijk systematische ongelijkheid, corruptie en armoede. “Deze epidemie onthult wie in onze maatschappij het meest lijden”, vertelt hij, “namelijk de armste inwoners van onze planeet. Het ontrafelt de zwakheden van onze sociale systemen: kijk bijvoorbeeld naar de gezondheidszorg in de VS, die voor veel arme Amerikanen ontoegankelijk is.”

De woede die daarover ontstaat, biedt volgens Merriman kansen. “Het maakt een groep mensen boos, die zichzelf voorheen nooit als activist zag. Dat geeft protestbewegingen nieuwe steun.” Het duurt wel even voordat we écht zover zijn, nuanceert hoogleraar Klandermans. “Zo’n crisis is een flinke klap voor sociale bewegingen”, zegt hij. “Sommige organisaties zullen een tijdje van de radar verdwijnen. Maar de protestbewegingen die zich weten staande te houden tijdens deze coronacrisis, zullen hierna nog veel sterker bovenkomen.”

Lees ook: Versoepeling waar Donald Trump op hoopt ‘vereist miljoen tests per dag’

Duizenden boze Amerikanen betoogden dit weekeinde tegen de coronamaatregelen. President Donald Trump leek met tweets olie op het vuur te gooien. ‘De president zet aan tot rebellie!’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden