Déjà VuGas uit Rusland

De pijp onder het IJzeren Gordijn

De West-Duitse bondskanselier Willy Brandt (links) met de Russische premier Alexei Kosygin, in 1970 tezamen voor de ondertekening van een verdrag om de spanningen tussen West-Duitsland en de Sovjet-Unie te verminderen.Beeld Popperfoto via Getty

Eigenlijk gaf het tijdens de Koude Oorlog geen pas dat West-Duitse huiskamers werden warmgestookt met Sovjetgas. Toch gebeurde het vanaf 1973. ‘Wandel durch handel’, luidde het devies. Met andere woorden: economische betrekkingen tussen landen aan de beide zijden van het IJzeren Gordijn konden verandering brengen en helpen om ideologische verschillen te overbruggen.

Het lijkt een beetje op de argumenten die nu worden gebruikt om Duitsland te weerhouden van het stoppen met het meewerken aan Nord Stream 2, de pijplijn die de aanvoer van Russisch gas naar Europa moet verdubbelen. Berlijn dreigt met beëindiging in het diplomatieke steekspel naar aanleiding van de vergiftiging van de Russische oppositieleider Aleksej Navalny. De regering-Merkel lijkt harde euro’s niet ten koste van alles boven harde principes te laten gaan.

Flinke periode van onderhandelingen

Aan de levering van gas door de Sovjet-Unie aan de Bondsrepubliek Duitsland, die bijna een halve eeuw geleden begon, ging een flinke periode van onderhandelingen vooraf. Al vanaf de tweede helft van de jaren vijftig bespraken de twee landen de mogelijkheden. De Sovjets zouden zorgen voor het gas en de Duitsers voor de klimaatbestendige pijpleidingen die de brandstof duizenden kilometers ver konden brengen.

Spanningen tussen Oost en West gooiden roet in het eten. Begin jaren zestig verklaarde de regering-Kennedy dat de pijpleidingen voortaan onder strategische goederen zouden vallen. Onder grote Amerikaanse druk ging de West-Duitse regering mee in dat embargo.

Met het vergemakkelijken van het transport van olie en gas zou het Westen immers zomaar de economische ontwikkeling van landen in het Oostblok kunnen faciliteren. Bijvoorbeeld door de pijpen te leveren voor de Vriendschap, een leiding tussen de USSR en de DDR (het toenmalige Oost-Duitsland). Die kwam er overigens toch.

De onderhandelingen begonnen weer, toen bondskanselier Willy Brandt een zekere ontspanning tussen Oost en West tot stand probeerde te brengen: Kooperation statt Konfrontation (samenwerking in plaats van confrontatie). Het leidde in 1970 tot een akkoord. De Sovjets moesten de Duitsers de volgende twintig jaar drie miljard kubieke meter gas per jaar leveren. In ruil daarvoor konden zij met gunstige kredieten pijpleidingen aanschaffen, een gedeelte van de deal waarbij de Sovjet-bank voor buitenlandse handel en een consortium van zeventien financiële instellingen in West-Duitsland betrokken waren. Afbetaling van de leningen gebeurde met aardgasopbrengsten. De West-Duitse regering stond garant voor vijftig procent van de kredieten.

Meer betrekkingen tussen Oost en West

Al met al ging het over twee decennia opgeteld om evenveel gas als straks in één jaar tijd door de Nord Stream 2 richting Europa komt. Maar de overeenkomst had niet alleen economisch betekenis. Het akkoord droeg bij aan de totstandkoming van meer betrekkingen tussen Oost en West.

De bouw van het Transgas-tracé vergde drie jaar. In 1973, toevallig het jaar van de eerste oliecrisis, kon het gas uit Siberië en Centraal-Azië zijn weg vinden naar West-Duitsland. Zonder grenscontroles en visa-gedoe passeerde de brandstof het IJzeren Gordijn.

Na de inval van de Sovjet-Unie in Afghanistan leidde de gasdeal tussen Bonn en Moskou tot verhitte debatten tussen westerse landen. Washington wilde het Kremlin op onverholen wijze duidelijk maken dat het Rode Leger diende te vertrekken uit het Aziatische buurland. Daar hoorde massaal afmelden voor de Olympische Spelen van 1980 in Moskou bij, maar ook een zo groot mogelijke economische boycot. Bonn weerstond echter de grote druk van de regering-Reagan. De Sovjets konden op krediet pijpleidingen blijven kopen. De West-Duitsers bleven gas afnemen.

Na 1989 wijzigden de verhoudingen en was niet langer sprake van West-Duitsland en de Sovjet-Unie. Ondanks geregelde spanningen tussen het nieuwe Duitsland en Rusland bleven de gasleveranties altijd doorgaan. Moskou heeft ze nodig voor de staatsbegroting. De langjarige afnemer wil de warmte niet kwijt.

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril.

Lees ook: 

Duitsland wil streng zijn tegen de Russen. Maar wat te doen met het gas?

Terwijl de Russische oppositieleider Aleksej Navalny langzaam ontwaakt uit zijn kunstmatige coma in het Berlijnse Charité ziekenhuis, houden Duitsers zich bezig met de vraag: hoe nu verder? 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden