Déjà vuAanslagen in Wenen

De Oostenrijkers waren kampioen het bespioneren en onderdrukken van mogelijke opruiers

Tekening van de moord op Franz Ferdinand in 1914. Beeld
Tekening van de moord op Franz Ferdinand in 1914.Beeld

Op zoveel mogelijk plaatsen dood en verderf zaaien, leek het plan van de IS-aanhanger die maandagavond op gruwelijke wijze huishield in het centrum van Wenen. De mannen die in 1883 en 1884 aanslagen pleegden in toen nog de hoofdstad van de uitgestrekte Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie, gingen minder willekeurig te werk. Hun geweld richtte zich op de agenten die socialisten in de gaten hielden en het leven zuur maakten.

De autoriteiten gebruikten de term socialist minder vaak. Die spraken in de regel over anarchisten. De opkomende arbeidersbeweging kwam in hun ogen niet op voor de belangen van een aanzienlijk deel van de bevolking, maar werd vooral gezien als een bedreiging van de gevestigde orde. Socialisten waren onruststokers die het rijk in chaos wilden storten en dus anarchisten.

‘Barbarij van volkssoevereiniteit’

Na 1815 – met de Franse Revolutie en het Napoleon-tijdperk vers in het geheugen – zaten veel Europese landen kort op alles wat rook naar dreigend oproer. De ‘barbarij van volkssoevereiniteit’ moest met alle mogelijke middelen worden voorkomen. De Oostenrijkers waren kampioen in de kunst van het bespioneren en onderdrukken van mogelijke opruiers. “Ik ben de grote minister van de Europese politiemacht, ik weet alles”, snoefde hun grote staatsman Klemens von Metternich.

In de tweede helft van de negentiende eeuw, na Metternichs dood, bleef de geheime politie op soortgelijke wijze actief. Mede daardoor kwam het ook tot radicalisering binnen een vleugel van de arbeidersbeweging. Nadat aanhangers hiervan in december 1883 en januari 1884 in Wenen twee politiespeurders vermoordden, riepen de autoriteiten de noodtoestand uit. Arrestaties, uitwijzingen, vergader- en organisatieverboden moesten de

Arbeidersbeweging de nek omdraaien. Maar socialisten zochten nieuwe wegen en kwamen bijvoorbeeld samen in ogenschijnlijk onschuldige rookclubs.

Als uithangbord en symbool van een rijk dat een keur aan volkeren was, waren de keizer en zijn naasten ondertussen al langer een gewild doelwit van aanslagplegers. In 1853 viel een Hongaarse kleermaker keizer Frans Jozef aan met een keukenmes tijdens een wandeling door Wenen. Voortijdig ingrijpen van een adjudant voorkwam ernstige verwondingen. De overmeesterde dader had mogelijk nationalistische motieven.

Ook elders liep de keizer gevaar. In de jaren daarna werden aanslagen op hem verijdeld in onder meer Triest, Mostar en Graz. Afwisselend zaten nationalisten en anarchisten achter de plannen. Zijn vrouw keizerin Elizabeth, ook wel bekend als Sisi, ontkwam niet aan een anarchistische moordenaarshand. Tijdens een kuur in Genève werd ze in 1898 op weg van haar hotel naar een boot dodelijk verwond, toen een anarchist haar stak met een vijl. De moord die een Servische nationalist eind juni 1914 pleegde op Frans Jozefs beoogde opvolger en neef Franz Ferdinand en diens echtgenote in Sarajevo luidde uiteindelijk de Eerste Wereldoorlog in.

‘Carlos de Jakhals’

Na de bruine terreur van het nazitijdperk kreeg Wenen in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw te maken met een nieuwe golf van aanslagen. Eind 1975 gijzelde een zestal terroristen onder leiding van de beruchte ‘Carlos de Jakhals’ een aantal mensen in het OPEC-hoofdkwartier in de Oostenrijkse hoofdstad. Bij de actie vielen drie doden. De gijzelnemers kregen uiteindelijk een vrije aftocht en vonden onderdak in Libië.

De Palestijnse zaak dreef ook de Abu Nidal Groep, die in 1981 Heinz Nittel, sociaaldemocratische Weense raadslid en tevens voorzitter van een Oostenrijks-Israëlische vriendschapsorganisatie, vermoordde. Dezelfde daders sloegen drie maanden later toe bij de synagoge in de Wiener Seitenstettengasse. Er vielen twee doden en een hele reeks gewonden. Een aanwezige bewaker en politie voorkwamen erger en zorgden ervoor dat de verantwoordelijken voor de aanslagen konden worden gearresteerd. Een aanslag op de balie van El Al op de luchthaven Wien Swechat (vier doden, 39 gewonden) sloot het bloedige jaar 1985 af.

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden