Oorlogsverleden

De oorlog verdeelt Japan tot op het bot

Weigert Japan zijn oorlogsverleden onder ogen te zien? Nee, zo simpel ligt het niet, zegt historicus Sven Saaler.

Duitsland wordt vaak geroemd om zijn grondige verwerking van het nazi-verleden, terwijl Japan kritiek krijgt omdat het de eigen agressie in de Tweede Wereldoorlog nog altijd niet zou erkennen. Sven Saaler is opgegroeid in Duitsland en woont nu al twintig jaar in Tokio, waar hij moderne Japanse geschiedenis doceert. Japan heeft wel degelijk aan verwerking gedaan, zegt Saaler, maar hij ziet een zorgelijke trend.

Hoe herdenkt Japan de Tweede Wereldoorlog?

“Op 15 augustus, de dag dat keizer Hirohito in 1945 de capitulatie aankondigde, is er een nationale ceremonie. De huidige keizer, de premier, andere hoogwaardigheidsbekleders en nabestaanden van oorlogsslachtoffers nemen daaraan deel. Het is heel ceremonieel en stijf en het wordt live uitgezonden op tv. Om 12 uur ’s middags is er een minuut stilte.
Ook werknemers in kantoren zijn stil. Grote bijeenkomsten van burgers zijn er niet. Mensen gaan op die dag wel naar de graven van overleden familieleden, omdat het ook een boeddhistisch festival is gewijd aan de voorouders.”

Hoe is deze manier van herdenken ontstaan?

“Tot 1952 was Japan bezet door de Amerikanen en waren er geen nationale herdenkingen. Tijdens de oorlog waren er shinto-ceremonieën voor de gesneuvelden, die als helden werden herdacht, maar dat mocht niet meer. Het belangrijkste heiligdom waar de gesneuvelden geëerd werden, ook hoge militairen, is de Yasukuni-schrijn in Tokio.
Na de Amerikaanse bezetting dacht men over nieuwe herdenkingen, ook voor de honderdduizenden slachtoffers van het bombardement op Tokio en de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki. Begin jaren zestig leidde dat tot de nationale ceremonie. Er kwam ook een plan voor een monument voor de onbekende soldaat. De gesneuvelden waren over heel Oost-Azië verspreid, vaak in landen waar Japanners niet naartoe konden. In de jaren vijftig werd besloten tot een nationale begraafplaats: Chidorigafuchi in Tokio.”

Hoe verliep het debat over de rol van Japan in de oorlog?

“Lange tijd waren er geen verhitte discussies, de herdenking was nog niet gepolitiseerd. Dat begon pas in de jaren tachtig. Ook in Duitsland gebeurde in de jaren vijftig bijna niks, en veranderde er pas wat met de studentenopstand van 1968. Het Japanse publiek debatteerde niet over de oorlog, maar al snel na de oorlog academici wel. In zekere zin was het debat hier progressiever dan in Duitsland. Daar waren de meeste historici conservatief, in Japan waren er veel marxistisch. Door hen kwam er al in de jaren vijftig een kritische benadering van de rol van de militairen en de keizer.”

Klopt het beeld wel dat Japan weinig aan verwerking van de oorlog heeft gedaan, in tegenstelling tot Duitsland?

“Voor historici geldt dat in elk geval niet. Voor het grote publiek kwam de verandering pas in de jaren tachtig, toen er kritische schoolboeken kwamen met veel aandacht voor de Japanse verantwoordelijkheid voor oorlogsmisdaden. Maar het ministerie van onderwijs keurde de boeken af, tot woede van vooral Zuid-Korea en China. De Japanse regering heeft daar open op gereageerd, en richtlijnen opgesteld voor schoolboeken met aandacht voor oorlogsmisdaden.
Dat leidde in de jaren negentig weer tot een tegenreactie van ultra-rechts. Het historisch revisionisme kwam op, van mensen die Japan als slachtoffer zagen en protesteerden tegen aandacht in schoolboeken voor seksslavinnen, de ‘troostmeisjes’. Met succes: veel uitgevers pasten hun boeken aan onder druk van de revisionisten.”

Is er nu eenheid onder de Japanners rond de herdenkingen?

“Het land is meer verdeeld geraakt, ook door de huidige regering. Premier Shinzo Abe heeft de ideeën over Japan dat zich alleen maar verdedigde heel lang gepropageerd. Hij heeft ook als eerste premier in lange tijd op 15 augustus geen aandacht besteed aan niet-Japanse slachtoffers.
In de jaren tachtig en negentig heeft Japan excuses aangeboden, vooral aan Zuid-Korea en China. Maar dat heeft niet tot echte verzoening geleid. Dat heeft veel Japanners gefrustreerd: we hebben nu wel genoeg gedaan. Dat is de trend van de laatste tien, vijftien jaar. Maar ook veel mensen zeggen: we moeten blijven werken aan verzoening.”

Welke rol spelen de atoombommen die de Amerikanen af­wierpen op Hiroshima en Nagasaki?

“De overlevenden – of nu vooral hun kinderen – komen op scholen vertellen, waarna de meeste leraren vragen: waarom is Hiroshima gebombardeerd, waarom deden de VS dat? Die lessen zijn een pleidooi voor pacifisme, dat in Japan sowieso sterk is, met als boodschap: oorlog is vreselijk.”

Is er aandacht voor grote oorlogsmisdaden?

“Wel als het gaat om Zuid-Korea en China: de slachting van Nanjing, waar Japanse soldaten 300.000 Chinezen hebben vermoord, en de seksslavernij. De kampen in Indonesië zijn in Japan niet erg bekend. Terwijl in dat land in de oorlog naar schatting twee tot vier miljoen slachtoffers zijn gevallen. Japanners zijn heel verbaasd als ze dat horen.”

Lees ook:

Wrede Japanners, koude Nederlanders.

Het beeld van Japanners  tijdens de oorlog is sterk gekleurd door de ervaringen van Nederlanders in ‘ons Indië'. 

Voor het speciale herdenkingsnummer verschenen in Letter & Geest een reeks artikelen over de complexiteit van herdenken in verschillende landen:

Spanje herdenkt de oorlog niet - of toch: de Spaanse Burgeroorlog

De Tweede Wereldoorlog leeft niet erg in Spanje. De Spaanse Burgeroorlog des te meer, legt historicus Angel Viñas Martín uit.

Herdenken in Hongarije: discussies over goed en fout zul je niet op de staats-tv zien

Geschiedenis en herdenkingen in Hongarije zijn bedoeld om nationalisme te kweken, niet om lastige vragen te stellen.

Mijn vader was een overtuigd nazi, toch?

Het Duitse ongemak bij herdenken is nog lang niet voorbij 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden