ColumnBas den Hond

De meeste stemmen gelden? Niet bij de verkiezingen in New York

null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

Het grote politieke nieuws kwam deze week uit New York. Maar het ging verscholen achter het wat kleinere nieuws dat de stad weer een zwarte burgemeester krijgt, de huidige burgemeester van deelstad Brooklyn, Eric Adams.

De echte verkiezing moet nog komen, in november, maar deze week kozen de Democratische kiezers in een voorverkiezing Adams tot hun kandidaat. En gezien het numerieke overwicht van de Democraten in de stad lijkt het onmogelijk dat Adams nog verliest.

Die voorverkiezingen waren dus zo goed als de echte verkiezingen. En de manier waarop die waren georganiseerd was het echte grote nieuws. De kiezers werd niet alleen gevraagd welke kandidaat hun voorkeur had, maar ook naar hun tweede, derde, vierde en vijfde keus. Ranked choice voting heet dat systeem in het Engels, of ook wel ‘instant runoff’, zoiets als ‘meteen een beslisronde’.

Het werkt zo: als een kandidaat de eerste keus is van meer dan 50 procent van de opgekomen kiezers, is hij of zij gekozen. Zo niet, dan wordt de kandidaat die van de minste mensen de eerste keus was, uit de strijd genomen. Van degenen die op hem of haar stemden, wordt gekeken wie hun tweede keus was, en hun stem wordt aan die politicus gegeven. Dan wordt weer gekeken of iemand boven de vijftig procent zit. Zo niet, dan wordt de minst populaire van de overgebleven kandidaten geschrapt. ook hun stemmen gaan naar hun tweede keus, of – als die inmiddels al afgevallen was – hun derde keus, enzovoort. Zo gaat het door tot iemand wel de meerderheid haalt.

Het idee achter zo’n systeem met meer stemmen is, dat er een winnaar uit de bus komt die de goedkeuring – of althans niet de heftige afkeuring – heeft van de meerderheid van de kiezers. Je zou zeggen dat dat altijd de bedoeling zou moeten zijn van een verkiezing, maar in de VS ligt de lat meestal niet zo hoog. Veel gebruikelijker is dat de kandidaat met de meeste stemmen wint, ook al is dat lang geen 50 procent. De meeste kiezers stemden dus op iemand anders.

Instant beslisrondes

Critici van dat systeem roeren zich al jaren. In 2008 legde Rob Richie in Trouw uit waarom instant beslisrondes beter zijn. Hij was toen directeur van de door hemzelf zestien jaar eerder opgerichte organisatie FairVote, die probeert de invoering ervan in het hele land te bevorderen.

FairVote bestaat nog steeds, met Richie als directeur. In The New York Times publiceerde hij vorige maand een handleiding van het door hem zo trouw bepleite systeem voor de kiezers van New York. “Het beste advies is eenvoudig: zet je favoriete kandidaat op één, je een na favoriete op twee, enzovoort, tot je toe bent aan het maximum voor New York, vijf kandidaten in volgorde. Als je er vijf aankruist, zul je je meest expressieve stem ooit hebben uitgebracht.”

Maar je kunt meer doen met zo’n vijfvoudig stembiljet, liet Richie zien. Is er bijvoorbeeld een kandidaat die je beslist niet wilt zien winnen, zorg dan dat je vijf anderen opgeeft, ook al vind je ze misschien niks, zodat de gehate kandidaat tijdens het afvalproces eerder aan de beurt komt. Vind je dat een vrouw burgemeester moet worden, maak dan de drie vrouwelijke kandidaten in New York je eerste drie keuzen.

Die laatste strategie, merkt Richie op, zorgde ervoor dat Oakland in Californië een vrouw als burgemeester kreeg. Die stad stapte in 2010 al over op instant beslisrondes.

Aardige dingen zeggen

New York heeft dus niet de primeur. Een tiental steden hanteert het systeem al. De staat Maine voerde het in voor verkiezingen voor het Congres en het presidentschap.

En toch is het groot nieuws dat New York nu meedoet. Want die stad trekt nu eenmaal de aandacht. Als er dag na dag artikelen in The New York Times staan over een verkiezing waarin je wel vijf stemmen uit mag brengen, wordt dat in het hele land gelezen, door gewone burgers en opiniemakers.

Niet al die verhalen waren positief. Eric Adams reageerde bijvoorbeeld woedend toen twee kandidaten die het in de peilingen slechter deden dan hij, Andrew Yang en Kathryn Garcia, opeens aardige dingen over elkaar begonnen te zeggen. Yang riep zijn aanhangers zelfs op Garcia als tweede keus op te geven.

Volgens Adams was dat een poging om hem van de winst af te houden – en je hoefde geen politiek genie te zijn om dat te zien. Zijn klacht dat ze het specifiek deden om te voorkomen dat een Afro-Amerikaan burgemeester zou worden, leek vooral bedoeld om zijn aanhang woedend te maken en daarmee ertoe te bewegen massaal te komen stemmen.

Nieuwe systeem

Wat Adams betreft had het nieuwe systeem niet gehoeven. En vanuit zijn belang geredeneerd had hij daar gelijk in, want hij haalde – zoals de peilingen al hadden voorspeld – uiteindelijk de meeste ‘eerste keus stemmen’. Zijn score was 30,8 procent, waardoor hij normaal gesproken al verkozen zou zijn. Maar in het nieuwe systeem moest hij afwachten hoe de aanhangers van andere kandidaten hun tweede en volgende stemmen hadden verdeeld. Hoeveel zouden er naar hem gaan en hoeveel naar zijn concurrenten?

De verkiezingscommissie van New York deed haar werk – na een wat pijnlijke misser waarbij een aantal test-stemmen, bedoeld om het systeem te uit te proberen, per ongeluk nog meededen.

Het uiteindelijke verloop was interessant: de kandidaat die aanvankelijk op plaats drie stond, Kathryn Garcia, kreeg ronde na ronde zoveel stemmen van afgevallen kandidaten, dat ze naar nummer twee kroop en uiteindelijk maar met één procent van Adams verloor.

Op het eerste gezicht zou je dus zeggen dat het nieuwe systeem geen verschil heeft gemaakt: Adams won, en had dat onder het oude systeem ook gedaan.

Maar onder de oppervlakte is er toch iets verbeterd: Adams heeft nu een mandaat van de meerderheid van de kiezers, waar hij anders nog niet eens op een derde had kunnen bogen. En politiek New York weet nu dat Kathryn Garcia een kandidaat is die een bijna even brede groep kan aanspreken als hij.

Heel Amerika heeft bovendien toegekeken en gezien dat er meer onder de zon is dan ‘de meeste stemmen gelden’. En dat kan de behoorlijk zieke Amerikaanse politiek goed gebruiken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden