De monarchvlinder.

ReportageTexas

De meest iconische trekvlinder van Amerika blijft tegenwoordig liever thuis

De monarchvlinder.Beeld AFP

Langs de snelweg I-35 verplaatsen zich miljoenen mensen én miljoenen monarchvlinders, kleine insecten die ieder jaar van Canada helemaal naar Mexico vliegen en weer terug. Klimaatverandering en menselijke bemoeienis maken het de vlindertrek wel steeds moeilijker.

Seije Slager

Monika Maeckle heeft een zesde zintuig voor monarchvlinders. Als ze er in een ooghoek weer eentje spot, onderbreekt ze met een ‘kijk, daar heb je er een!’ haar verhalen, waarin ze toch al flink van hot naar her fladderde.

Langs de rivier die haar stad San Antonio doorsnijdt, geeft ze een rondleiding langs perkjes met inheemse bloemen en planten, vooral zijdeplanten, de belangrijkste voeding voor de rupsen van de monarchvlinders. De meeste vlinders zitten al in Mexico, vorige maand trokken ze in groten getale door de stad. Maeckle organiseerde hier weer het jaarlijkse festival om ze welkom te heten. Ze is de drijvende kracht achter de ‘Texas Butterfly Farm’, een actiegroep die niet alleen de vlindertrek wil redden, maar daarmee ook Texas, en uiteindelijk de wereld.

Monika Maeckle. Beeld Seije Slager
Monika Maeckle.Beeld Seije Slager

“Ik noem vlinders weleens de gateway bug”, zegt Maeckle, met een lastig vertaalbaar woordgrapje – de term gateway drug is Engels voor een milde softdrug die er uiteindelijk voor zorgt dat gebruikers aan de heroïne raken. “Via de monarchvlinder begin je te begrijpen hoe alles verbonden is, en dan kun je heel diep gaan. Eerst zien mensen alleen de vlinder, dan worden ze zich bewust van de rups en de cocon, vervolgens van de planten die die vlinder eet.” En als je je daar om bent gaan bekommeren, dan maak je het leven ook weer makkelijker voor andere trekkende dieren die zich in deze contreien verplaatsen: van vleermuizen tot kevers.

Hoe weten de vlinders waar ze naartoe moeten?

De monarchvlinders zijn de meest iconische trekkende soort van Noord-Amerika. Vanwege hun opvallende oranje-zwarte vleugels. Maar ook doordat hun enorme tocht zo tot de verbeelding spreekt. De nazaten van de vlinders die nu in Mexico overwinteren, zullen in het voorjaar weer aan de enorme reis van bijna 5000 kilometer terug naar Canada beginnen, waar de zijdeplanten dan in overvloed zijn. Dat beloofde land zullen ze zelf nooit bereiken, net zo min als hun kinderen; het duurt verschillende generaties vlinders om er te komen.

null Beeld Bart Friso
Beeld Bart Friso

Hoe weten de vlinders waar ze naartoe moeten? Dat is het grote mysterie, zegt Andy Davis, ecoloog aan de Universiteit van Georgia en hoofdredacteur van het tijdschrift Animal Migration. “We hebben wel wat aanwijzingen. We weten dat ze zich op de stand van de zon kunnen oriënteren, we weten dat de wind beïnvloedt op welke dagen ze reizen. Maar het komt neer op instinct. Dat moet wel, geen enkele vlinder heeft die tocht eerder gemaakt, dus het moet ergens in hun genetica zitten.”

Wat we ook weten, is dat het slecht gaat met die vlindertrek. In de laatste twintig jaar zijn de aantallen vlinders die Mexico bereiken dramatisch gedaald. Zodra dat besef doordrong, kwamen mensen als Monika Maeckle in actie. Langs de snelweg Interstate-35, die niet alleen autorijdende mensen van noord naar zuid en weer terug brengt, maar waarvan de route, toevallig of niet, ook precies samenvalt met een van de hoofdaders van de vlindertrek, begonnen allerlei steden vlinderbeleid.

Tuinbezitters enthousiast krijgen voor inheemse planten

Zo zijn overal langs de I-35 pollinator habitats ontstaan, omgevingen met planten waar vlinders en andere bestuivers zich graag aan tegoed doen. Mensen als Maeckle proberen ook gewone tuinbezitters enthousiast te krijgen voor zulke inheemse planten, in plaats van de kleurigste bloemen die toevallig in het oog springen in het tuincentrum. Die zijn mooi, maar hebben vaak kunstmest nodig, en veel meer water dan er in deze droge omgeving beschikbaar is, en creëren zo een groot milieuprobleem. En bovendien: waarin zit de schoonheid van een bloem nou écht? “Als je een etentje geeft, dan nodig je ook niet alleen maar mooie mensen uit. Je nodigt mensen uit die iets te vertellen hebben.” Zelf heeft Maeckle over iedere plant in haar tuin wel een verhaal.

De route van de snelweg Interstate-35 valt ook precies samen met een van de hoofdaders van de vlindertrek. Beeld UCG/Universal Images Group via G
De route van de snelweg Interstate-35 valt ook precies samen met een van de hoofdaders van de vlindertrek.Beeld UCG/Universal Images Group via G

Er is een cultuuromslag nodig, vertelt ze. Want veel VVE’s in Amerika verwachten van hun leden een onberispelijke tuin, terwijl insecten juist gedijen bij enige rommeligheid. Dus liet Maeckle speciale bordjes maken voor vlindervriendelijke tuinen. “Dan is het tenminste duidelijk dat het geen nalatigheid is.”

In de tuin van Candy Roach en haar man, aan de rand van San Antonio, staat ook zo'n bordje. Ze wonen in een gated community, de tuinen liggen er hier aangeharkt bij. Die van Roach is ook bepaald geen wildernis, maar de planten die hier groeien zijn allemaal uitgekozen op hun geschiktheid voor dit klimaat, en hun voedingswaarde voor bestuivers. Ze laat wat monarch-cocons zien die ze de afgelopen dagen heeft ontdekt. “Soms aai ik ze zelfs, ik kan het niet helpen”, zegt ze verontschuldigend. “Oh, maar deze is dood.” Waarschijnlijk OE, schat ze in, een bekende parasiet.

Kennis verspreiden

Roach en haar man zijn master gardeners, in de VS een soort publieke vrijwilligersfunctie, waarbij je via de gemeente scholing krijgt op het gebied van tuinieren, en die kennis doorgeeft in de gemeenschap. Hier in de wijk heerst soms nog het devies dat als je een insect ziet, je de spuitbus tevoorschijn haalt, vertellen ze. “Wij proberen kennis te verspreiden over geschikte planten, watergebruik, en het terugdringen van bestrijdingsmiddelen.”

De teloorgang van de vlindertrek heeft in ieder geval ook te maken met klimaatverandering. Net als bij andere trekdieren, zegt Davis. “Ze zijn geëvolueerd om op pad te gaan om de kou te ontwijken. Maar het is simpelweg niet zo koud meer.”

Zeker niet als Maeckle haar rondleiding geeft. Het is heet, en het is november. Het najaar belaagt de vlinders voorlopig nog niet. Zoals die vlinder daar, die gelaten in een struik neerstrijkt. Of die Mexico nog zal bereiken? Tja. “Waarom zou je al die moeite nemen om al die honderden kilometers te vliegen als het hier ook lekker warm is en er hier partners rondvliegen?”, vraagt Maeckle zich af.

Menselijke en dierlijke migratie

Dat is natuurlijk een goede vraag. Als ze zich ergens senang voelen, wat is er dan mis mee om af te zien van de trek? Maeckle snapt het wel. Het overkwam haar eigen familie ook. “Mijn blik is gekleurd, omdat ik uit een Duitse immigrantenfamilie stam. Mijn vader was in de Tweede Wereldoorlog piloot bij de Luftwaffe, was daarna vier jaar krijgsgevangene in Engeland, en toen hij terugkwam in zijn dorp, lag dat in puin. Ze kwamen op een vrachtschip naar Amerika om een miljoen dollar te verdienen en weer terug te gaan. Maar ze belandden in een gastvrije omgeving, hun kinderen werden geboren, en dus bleven ze. Ik weet wel dat wetenschappers dan gelijk zeggen dat je geen menselijke eigenschappen op dieren mag projecteren, maar voor mij voelt het eigenlijk niet zo verschillend.”

Maar menselijke migratie biedt volgens haar evengoed ook een model om het belang van de vlindertrek te begrijpen. “Je hebt een avontuurlijk, sterk persoon nodig om te migreren. En migranten helpen om nieuwe vaardigheden en manieren van denken de VS binnen te brengen. Je hebt ook een sterke, avontuurlijke vlinder nodig om Mexico te bereiken. Die brengen genetische diversiteit, houden de populatie sterk.”

Wetenschapper Randy Davis begint inderdaad te sputteren bij vergelijkingen tussen menselijke en dierlijke migratie. Hij ziet vooral verschillen. Maar hij bevestigt wel dat migratie de populatie gezond houdt. “Er zijn overal ter wereld monarchvlinders. Maar hier in de VS hebben we die befaamde vlindertrek. En onze monarchs zijn heel gezond, omdat ze migreren.” Ze zijn groter, en minder vaak geïnfecteerd met de parasiet OE, omdat de zieke exemplaren de lange tocht niet overleven.

Gebrek aan reislust

Of de aanplant van zijdeplanten nu de oplossing is, vraagt hij zich overigens af. Uit zijn gegevens blijkt: het gaat niet eens zo slecht met de totale aantallen vlinders, ze migreren alleen steeds minder. Gebrek aan voeding lijkt het probleem niet, gebrek aan reislust wel. Menselijke bemoeienis kan juist averechts werken. Monarchvlinders worden de afgelopen jaren ook gekweekt, en de vraag is of die de trekinstincten van de gehele populatie niet verzwakken. Net zoals gebeurt, nu losgelaten kweekzalmen zich steeds vaker met wilde zalmen mengen: dan verliezen alle zalmen hun trekinstinct.

Dat de parasiet OE juist sterk in opkomst is sinds mensen zich nadrukkelijk om de monarchvlinders zijn gaan bekommeren, kan toeval zijn, maar Davis denkt eigenlijk van niet. “Ik heb de persoonlijke stelregel ontwikkeld dat het beste dat je voor de natuur kan doen, is om je er zo min mogelijk mee te bemoeien. Wel beschermen, maar niet micromanagen.”

Hoe je zoiets in de praktijk brengt? “Gewoon een stuk tuin afzetten dat je niet maait, niet wiedt, niet bemest, niet bijhoudt, je doet helemaal niets. Dat wordt een rotzooi, maar dat wil de natuur. Je zult versteld staan hoeveel insecten en andere dieren daar gedijen. Monarchs hebben geen vlindertuin nodig, maar een plek zonder menselijke interventie.”

Door Texas, over Interstate-35

Texas is de snelst groeiende staat van de VS, en ook een van de snelst veranderende. In de afgelopen tien jaar groeide de bevolking met vier miljoen mensen, en die groei zat bijna uitsluitend bij ‘minderheden’, die er inmiddels samen de meerderheid van de bevolking uitmaken. In het van oudsher conservatieve bolwerk levert dat felle politieke gevechten op. Trouw brengt deze weken Texas in kaart door langs Interstate-35 te reizen, die van de Mexicaanse grens naar de grote steden in het noorden voert. Dit is de vierde aflevering: migrerende vlinders en migrerende mensen.

Lees ook: In Texas blijft de olie altijd heilig, hoeveel wind er ook over de vlaktes waait

Wie Texas zegt, zegt olie, maar de staat is ook grootproducent van duurzame energie. Een echte transitie wordt bemoeilijkt doordat het onderwerp energie steeds meer een speelbal wordt in politieke debatten.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden