null Beeld Trouw
Beeld Trouw

Vs-columnBas den Hond

De klassieke drie machten zitten in de VS flink met elkaar in de knoop

Een rij Afghaanse vrouwen in de aankomsthal van een vliegveld wordt verwelkomd door een man met hoge hoed en kleren in het bekende patroon van strepen en sterren van de Amerikaanse vlag. “Hebben we hier eindelijk rechten als vrouw”, vraagt de voorste. “Behalve in Texas”, zegt mijnheer Amerika droogjes.

De spotprent in de New York Daily News zet raak neer wat voor merkwaardige situatie zich in de VS voordoet. Wie zich in Amerika bevindt heeft rechten, en in laatste instantie ziet het Hooggerechtshof erop toe dat die niet worden aangetast door wetten die het Congres aanneemt of acties door de overheid. Een van die rechten is dat een vrouw een zwangerschap tot de 24e week mag laten afbreken. Maar dat recht geldt sinds woensdag niet in Texas. En donderdag berustte het Hooggerechtshof daar voorlopig in.

Het is het meest recente teken dat het niet goed zit met de traditionele scheiding der machten in de VS.

Die scheiding zegt dat er in de staat drie belangrijke functies zijn, en dat daar drie verschillende instellingen over moeten gaan: een parlement maakt de wetten, de overheid voert ze uit of handhaaft ze, en rechters beoordelen of die wetten deugen en of de overheid zich eraan houdt.

Maar in de praktijk werkt het vaak anders en de abortuskwestie is daar een goed voorbeeld van. Het was niet het wetgevende Congres, maar het Hooggerechtshof, dat vrouwen in 1973 het recht op abortus gaf.

Dat recht is nu in Texas onderuit gehaald. De daar woensdag in werking getreden wet zegt dat abortus verboden is wanneer er hartactiviteit waarneembaar is – doorgaans is dat in de zesde week van de zwangerschap, en voordat de vrouw zich heeft gerealiseerd dat ze zwanger is.

Op gespannen voet

Dat staat op gespannen voet met het geldende Amerikaanse recht, maar het is tenminste een volksvertegenwoordiging die tot de verandering heeft besloten. Als het echter om de uitvoering van de wet gaat, loopt het weer anders dan de staatsrechtboekjes voorschrijven. Niet de Texaanse inspectie gezondheidszorg, politie en aanklagers moeten latere abortussen voorkomen of vervolgen, maar individuele burgers van Texas, in civiele rechtszaken waar voor de beschuldigde bij veroordeling 10.000 dollar en een hoop advocatenkosten aan vast kunnen zitten – en bij vrijspraak nog steeds die advocatenkosten.

Bij de Democraten is de verontwaardiging groot. En nu het Hooggerechtshof het voorlopig heeft laten afweten, willen de Democraten in Washington de abortuskwestie gaan aanpakken zoals het eindelijk hoort: met een wet.

Niets is in principe eenvoudiger. De Democraten hebben de meerderheid in het Huis van Afgevaardigden en met 50 van de 100 stemmen, plus de doorslaggevende stem van vicepresident Kamala Harris, ook het overwicht in de Senaat. “Zodra het Huis van reces terugkeert, zullen we de Wet ter Bescherming van de Gezondheid van Vrouwen in stemming brengen”, liet de voorzitter daarvan, Nancy Pelosi, weten.

De wet haalt het niet

Maar in de Senaat gaat die wet het niet halen. Niet omdat er onder de Democratische senatoren nog een tegenstander van het recht op abortus te vinden is. Sterker nog, twee Republikeinse senatoren zijn, in afwijking van het partijprogramma, voor het recht van vrouwen om te kiezen. Het probleem is eerder dat in de Senaat voor het aannemen van een wet 60 stemmen nodig zijn. En die zijn er niet.

Die regel, de ‘filibuster’, blokkeert daarmee alweer een Democratische wens. Hij maakt het ook al zeer twijfelachtig of twee wetten er door zullen komen die een onbelemmerde toegang moeten garanderen tot de stembus voor inwoners van staten als Georgia en Texas, ondanks beperkende maatregelen die de parlementen daar hebben aangenomen

Maar soms struikelt het Congres ook zonder dat er een filibuster voor nodig is. Toen op 31 juli een door de regering afgekondigd verbod op huisuitzettingen afliep, behandelde het Huis van Afgevaardigden een wet die dat moratorium zou moeten verlengen. Het Hooggerechtshof had het eerste verbod goedgekeurd omdat de coronapandemie haast noodzakelijk maakte, maar erbij gezegd dat eigenlijk het Congres die bevoegdheid had. De verlengingswet kwam niet door het Huis, de Democraten, die daar een krappe meerderheid hebben, werden het onderling niet eens.

Moratorium

Onmiddellijk werd er door de linkervleugel van de Democratische partij grote druk uitgeoefend op president Biden om toch maar weer een moratorium af te kondigen. Die zei eerst dat hij er niet de bevoegdheid toe had, maar deed het uiteindelijk toch, in de hoop dat het Hooggerechtshof er akkoord mee zou gaan.

Daar was het hof echter niet toe bereid. Het enige wat Biden had bereikt, is dat uitzettingen nog even niet mochten terwijl rechters, hoven van beroep, en uiteindelijk het Hooggerechtshof de zaak behandeld hadden. Op 26 augustus verviel de bescherming voor huurders in financiële problemen alsnog.

En zo draaien de drie machten die samen de staat vormen om elkaar heen in een drievoudige worstelpartij waarbij ze regelmatig elkaars rollen overnemen. Als burger zou je er duizelig van worden. En als je als gevolg daarvan omvalt, hoef je niet op de staat te rekenen om je op te rapen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden