ReportageRusland

De innige verstrengeling tussen Poetin en de Russisch-orthodoxe Kerk: een win-winverbond

Sinds 1983 geldt het Danilovklooster als de hoofdzetel van de Russisch-Orthodoxe Kerk.  Beeld Egor Slizyak
Sinds 1983 geldt het Danilovklooster als de hoofdzetel van de Russisch-Orthodoxe Kerk.Beeld Egor Slizyak

Russisch-orthodoxe gelovigen vormen de kern van de achterban van president Poetin en regeringspartij Verenigd Rusland. Ook bij de parlementsverkiezingen van komend weekend hoopt het Kremlin dankzij deze alliantie weer miljoenen stemmen binnen te slepen.

Jarron Kamphorst

Haast in trance lopen de gelovigen naar de ingang van het Danilovklooster in Moskou. Een vrouw in een lange rok met een sluier onder haar kin geknoopt mompelt ononderbroken gebeden, terwijl ze drie kruisen slaat en een buiging maakt voordat ze het terrein achter de grote witte muren oploopt. Dat er onderwijl een duif tegen haar opvliegt, lijkt ze niet eens door te hebben.

Op het domein van het klooster zelf lopen bebaarde priesters in zwarte gewaden met kruisen om hun hals die schitteren in de nazomerzon. Ze overleggen op fluistertoon, alsof ze bang zijn iemand te storen. Naast hen, in de belangrijkste kerk van het klooster, verzamelen zich de hele dag gelovigen onder een uivormige koepel te midden van ontelbare kilo’s goud en orthodoxe iconen. Ze prevelen gebeden, branden kaarsen en kussen geknield op het marmer de koude grond.

Een alliantie tussen kerk en staat

Danilov is niet het eerste het beste heiligdom in Rusland. Sinds 1983 geldt het als de hoofdzetel van de Russisch-orthodoxe Kerk en huisvest het terrein de officiële residentie van de patriarch van diezelfde kerk. De werkplaats annex woning van de geestelijke opperbaas bevindt zich achteraan op de kloostergrond en doet eerder denken aan een goed beveiligd overheidsgebouw dan het verblijf van de belangrijkste geestelijke van het land. Om de betonnen kolos staat een hek, aan de muren hangen camera’s en voor de ingang lopen bewakers die een oogje in het zeil houden.

De statuur en beveiliging van het gebouw zeggen veel over de positie van patriarch Kirill en de Orthodoxe Kerk binnen de Russische samenleving. De afgelopen twintig jaar won de kerk in rap tempo aan invloed, nadat ze ten tijde van de Sovjet-Unie formeel was verboden. Die kerkelijke wederopstanding is goeddeels te danken aan de alliantie die de geestelijkheid sloot met president Poetin, die al in de eerste jaren van zijn presidentschap besefte dat een samenwerking met de kerk een goed fundament kon bieden voor zijn politieke bestaan.

Want wie de zegen van de kerk heeft, heeft ook de zegen van miljoenen gelovigen. Zoals die van Jelena Koeznetsova. De zeventiger, die bij de groentekraam op het kloosterterrein haar boodschappentas vollaadt, vertelt dat ze hier vrijwel elke dag komt. “De Orthodoxe Kerk is een inherent onderdeel van de Russische cultuur, van onze geschiedenis”, klinkt het. De verkoopster, die haar een zak uien overhandigt, knikt instemmend. “Daarom verdient het geloof ook een plek in de politiek. Dat heeft onze regering goed begrepen en daarom steun ik haar”, stelt Koeznetsova.

Erfgoed

De steun van het Kremlin aan de Orthodoxe Kerk bleef niet beperkt tot retoriek. Ze kreeg ook de mogelijkheid om haar erfgoed te herstellen. Zo schoten er door het hele land – met dank aan staatssubsidies – duizenden nieuwe kerken uit de grond en kan de kerk sinds 2010 grond terugvorderen die voor de communistische revolutie van 1917 haar eigendom was.

Hoever de politieke bereidwilligheid ten opzichte van de kerk gaat blijkt wel uit het feit dat patriarch Kirill een van zijn buitenhuizen op kosten van het Kremlin mocht verbouwen. De renovatie van het voormalig tsaristische landgoed net buiten Sint-Petersburg werd in 2019 geraamd op een slordige 43 miljoen dollar. Als de renovatie eind dit jaar af is, beschikt de geestelijke over een woning met veertien slaapkamers met onder meer een privékerk, binnenzwembad en bibliotheek.

Ook de 44-jarige Alina Komarova, die bij de kerkwinkel even verderop haar ogen staat uit te kijken bij de vele uitgestalde iconen, meent dat de nauwe banden tussen kerk en staat een goede zaak zijn. “Ons geloof was onder het communisme verboden. Nu is dat niet meer zo en kunnen we weer openlijk onze religie belijden. Dat is te danken aan de president en de regering.” Over de vraag op wie ze komend weekeinde gaat stemmen, hoeft ze dan ook geen seconde na te denken. “Verenigd Rusland”, zegt ze, de regeringspartij die Poetin steunt.

Het mes snijdt aan twee kanten

Het is precies dit soort kiezers waar het Kremlin al jaren zijn pijlen op richt. Niet zo gek ook, uit onderzoek van het onafhankelijke Levada Centrum bleek onlangs nog dat zeventig procent van de Russen zichzelf als Russisch-orthodox beschouwt. Een enorm electoraat dat het Kremlin maar wat graag aan zich bindt. En dus gooide Poetin het al vroeg in zijn presidentschap op een akkoord met de geestelijke leiding. Grofweg luidt dat ongeschreven herencontract als volgt: de kerk spreekt zijn zegen uit over de politiek en in ruil daarvoor bezigt de regering een conservatievere retoriek.

Al langer geldt er een samenwerking tussen de regering en de Russisch-orthodoxe Kerk, waar beide van profiteren.  Beeld Egor Slizyak
Al langer geldt er een samenwerking tussen de regering en de Russisch-orthodoxe Kerk, waar beide van profiteren.Beeld Egor Slizyak

In de voorbije jaren werd het conservatieve en traditionele gedachtegoed een wezenlijk onderdeel van de politieke ideologie in het Kremlin. In de praktijk leidde dat onder meer tot de controversiële anti-homopropagandawet in 2012. Net zo goed liet Poetin in de vorig jaar gewijzigde grondwet teksten opnemen die refereren aan ‘het Russische geloof in God’ en het huwelijk als een ‘verbintenis tussen man en vrouw’. En toen de activistische punkband Pussy Riot in 2012 een ludieke protestactie organiseerde tegen de innige band tussen Poetin en patriarch Kirill in de Christus-Verlosserkathedraal in Moskou, leidde dat tot een wet die ‘belediging van gelovigen’ criminaliseert.

Maar het mes snijdt aan twee kanten. In ruil voor de terugkeer naar conservatieve en traditionele waarden heeft patriarch Kirill regelmatig een verheven boodschap paraat over Poetin en diens kameraden. Zoals in 2012, toen Poetin bij Kirill op bezoek was in het Danilovklooster, vlak voordat hij aan zijn derde termijn als president begon. Voor het oog van de camera verklaarde de patriarch een maand voor de verkiezingen dat Poetin ‘een wonder van God was’.

En zes jaar later, toen het Kremlin grote zorgen had over een lage opkomst bij nieuwe presidentsverkiezingen, riep de geestelijk leider gelovigen op om ‘hoe dan ook deel te nemen aan de aanstaande verkiezingen’, aangezien dit een ‘intrinsieke’ waarde van de kerk is. Een uitspraak die bij Koeznetsova is blijven hangen. “Stemmen is voor mij een morele plicht, ingegeven door mijn geloof. Daarom breng ik op verkiezingsdag mijn stem uit.”

Laatste stand peilingen

Vrijdag gaan de stembussen voor de Russische parlementsverkiezingen open; tot en met zondag kunnen Russen hun stem uitbrengen. In totaal zijn er 450 zetels te vergeven in de Doema, die op dit moment gedomineerd wordt door Verenigd Rusland, de partij gelieerd aan de Russische president Vladimir Poetin. Hoewel Verenigd Rusland waarschijnlijk een meerderheid zal behouden – het won 54 procent van de stemmen tijdens de vorige verkiezingen – heeft de partij volgens de laatste peilingen aanzienlijk ingeleverd aan populariteit. Slechts 26 procent van de Russen zegt nu te gaan stemmen op de partij.

Voorafgaand aan de verkiezingen lijkt het Kremlin maatregelen te nemen om de kansen voor de oppositie zoveel mogelijk te dwarsbomen. Zo werd de Anti-Corruptie Stichting van Alexej Navalny – die zelf opgesloten zit – dit jaar gelabeld als een extremistische organisatie, en zijn veel van zijn bondgenoten onder huisarrest geplaatst, of inmiddels het land ontvlucht. Ook zijn verschillende leden van de Communistische Partij en de liberale Jabloko-partij uitgesloten van deelname.

Lees ook:

President voor het leven: hoe Poetin het onvermijdelijke product werd van de Russische geschiedenis

Het Russische volk bepaalde vorig jaar dat de grondwet zo gewijzigd werd dat Poetin tot 2036 aan kan blijven als president. Is hij nu een volleerd dictator?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden