ReportageSantiago

De inheemse vlag wappert boven de Chileense protesten

Demonstranten met een Mapuchevlag in Santiago, onder het standbeeld van de Chileense negentiende-eeuwse held generaal Manuel Baquedano.Beeld Reuters

De demonstraties in Chili van de afgelopen twee maanden gaan over meer dan prijsverhogingen. Ze zijn een podium voor inheemse bevolkingsgroepen.

Midden op de Plaza de Armas in de Chileense hoofdstad Santiago ligt de Spaanse veroveraar Pedro de Valdivia plat op de grond. Zijn beeld, beklad met graffiti, is omver getrokken. “Weg met de conquistadores. Geef ons land terug”, schreeuwt een groepje demonstranten. Ze dragen handgevlochten hoofdbanden, wijde poncho’s en slaan op hun houten trommels.

De boze Chilenen zijn leden van de inheemse Mapuche-gemeenschap; zij beschouwen Pedro de Valdivia, een Spaanse generaal die betrokken was bij de verovering van Chili in de zestiende eeuw, als moordenaar van hun volk. In steden overal in Chili, vooral in het zuiden waar de Mapuche-gemeenschap groot is, zijn standbeelden van onder anderen deze Spaanse veroveraar omvergetrokken. Sommige standbeelden zijn zelfs onthoofd en andere worden, als ze op de grond liggen, met puntige stokken symbolisch aangevallen. 

Zo mengen inheemse bevolkingsgroepen zoals de Mapuche, zich in de aanhoudende protesten die Chili al twee maanden in de greep houden. Die demonstraties begonnen in eerste instantie vooral om economische redenen, als protest tegen de grote ongelijkheid in de samenleving, maar ze zijn inmiddels door de Mapuche aangegrepen om meer (land)rechten te eisen. In steden als Temuco en Concépcion zijn wekelijks grote Mapuche-marsen en -protesten. 

De witte elite heeft de macht

Rondom Santiago wonen minder Mapuche, maar ook daar laten ze van zich horen. “Wij worden onderdrukt sinds de Spaanse overheersing”, zegt Cristian Chiguailaf die doceert aan de Universiteit van Chili. Hij heeft Mapuche-ouders en staat drie keer per week in het centrum van Santiago om te protesteren. “De macht in Chili is nog altijd in handen van een beperkte, witte elite van Europese komaf. De overheid steelt ons schaarse land in het zuiden en bouwt er moderne bedrijven op, om winst te maken met onze gronden. Tegelijkertijd schilderen ze ons af als vandalen, terroristen. Het is genoeg geweest, we willen dat de overheid ons grondgebied teruggeeft.” 

Het grondgebied waar hij op doelt beslaat ongeveer een vijfde van Chili en strekt zich uit tot in Argentinië, waar ook veel Mapuche wonen. Maar niet alleen het teruggeven van land staat op de agenda. In de nieuwe grondwet die president Sebástian Piñera heeft beloofd, hopen inheemse volken ook op meer erkenning van de staat. “Het is cruciaal om de officiële erkenning van de inheemse volkeren te bespreken”, zegt docent Constitutioneel Recht aan de Universidad Central, Paola Tapia.

Veranderende inheemse identiteiten

Raciale en etnische identiteiten liggen in Chili niet vast. Bij de volkstelling van 2017 identificeerde ruim 12 procent van de bevolking zich als inheems. Inmiddels lijkt dat percentage te zijn gestegen. Mapuche vormen de grootste groep binnen de inheemse bevolking, naast Aymara, Quechua Atacameño en Rapa Nui. Het merendeel van de Chilenen beschouwt zichzelf als van Europese komaf. 

Buurland Bolivia heeft al een dergelijke constructie, waarbij de staat de verschillende inheemse bevolkingsgroepen officieel erkent. De voormalige president Eduardo Morales zorgde hiervoor in de grondwet van 2009; sindsdien heet Bolivia officieel ‘Plurinationale Staat Bolivia’. Een dergelijke constructie is waar de Mapuche – en andere inheemse groepen in Chili – ook voor strijden. In de huidige grondwet – die stamt uit de tijd van de Pinochet-dictatuur – wordt met geen woord gerept over inheemse volken. 

Het eisenpakket is nog groter: de Mapuche wensen een grotere autonomie binnen hun territoria (sommigen eisen zelfs een eigen staat) en de officiële bescherming van inheemse talen en tradities. “Daarnaast is parlementaire vertegenwoordiging in de vorm van quota en ook intercultureel onderwijs iets waar de Mapuche om vragen”, vertelt Tapia. 

Dit alles komt niet uit de lucht vallen. De Mapuche protesteren al jarenlang voor meer rechten, waarbij het er soms hard aan toe gaat. Meerdere Mapuche-inwoners zijn veroordeeld voor het in brand steken van huizen en kerken, waarbij ook doden zijn gevallen. In het zuiden van Chili zijn regelmatig gewelddadige confrontaties tussen Mapuche en plantagehouders en houtbedrijven. En vorig jaar werd tijdens een mars de 24-jarige Mapuche-activist Camilo Catrillanca doodgeschoten door politieagenten. 

Meer bewustzijn

Het draagvlak voor het toekennen van meer rechten voor de Mapuche is onder de Chileense bevolking afgelopen jaren toegenomen. Sowieso is er meer bewustzijn onder inwoners over hun eigen inheemse oorsprong. Uit onderzoeken van de Katholieke Universiteit in Santiago blijkt dat de afgelopen jaren het percentage Chilenen dat zich beschouwt als (deels) Mapuche toe is genomen van 12 procent naar 23 procent – vier miljoen van de in totaal achttien miljoen Chilenen. 

Ondanks de groeiende steun voor de Mapuche onder de bevolking, blijft de kwestie een splijtzwam. Zo’n 39 procent van niet-Mapuche inwoners is volgens hetzelfde onderzoek voorstander van meer rechten voor de inheemse bevolking. “Maar meer conservatieve Chilenen interpreteren de inheemse bevolkingsgroepen nog steeds vanuit een paternalistisch perspectief, in het slechtste geval zelfs als personen die de rechtsstaat aanvallen”, vertelt de bekende Mapuche-schrijver en dichter Jaime Huenún.

De protesten zijn echter een nieuwe steun in de rug voor de Mapuche. Hun vlag is onderdeel van de standaarduitrusting voor demonstranten, naast mondkapjes tegen het traangas, en doet tijdens de protesten dienst als een anti-establishment-uiting – ook voor demonstranten die zelf geen Mapuche zijn. Vlakbij het centrale plein in Santiago staat Clay Rapiman, gekleed in een T-shirt in de kleuren van de vlag. Hij houdt een groot metalen handbeschilderd schild omhoog, met Mapuche-afbeeldingen van de zon, maan en sterren. “Dit schild gaat me straks beschermen als de protesten grimmiger worden”, verklaart hij.

Lees ook:

De protesten in Chili bereiken nu ook de welvarende wijken

In Chili bereiken de protesten tegen de ongelijkheid nu ook de welvarende wijken van de hoofdstad Santiago. ‘Alleen de allerrijksten willen deze situatie in stand houden.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden