ReportageZuid-Afrika

De in Zuid-Afrika ingeburgerde corrigerende tik draagt bij aan een land vol geweld

Vriendinnen Tshegofatso Phage (links) en Relebogile Makoko hebben elkaars kinderen vast.Beeld Bram Lammers

Morgen is de Dag van de Rechten van het Kind. In Zuid-Afrika is slaan van kinderen heel normaal, al is het wettelijk verboden. Onderdeel van onze cultuur, zeggen ouders. Een ‘cruciaal puzzelstukje’ in de cyclus van geweld, waarschuwen onderzoekers.

Als de Zuid-Afrikaanse Tshegofatso Phage (34) als kind iets ondeugends deed en haar vader werd boos, dan droeg hij haar op: “Ga naar mijn kast en kies de riem waarmee ik je ervan langs zal geven”. Ze vertelt het in haar tuin in de welvarende wijk Blairgowrie in Johannesburg. Binnen slaapt haar zoontje. Tweeënhalve maand geleden werd ze moeder. Haar Nederlandse man timmert achter het zwembad tuinmeubelen van houten pallets: typische nesteldrang.

Phage’s vriendin Relebogile Makoko (28) is met haar drie kinderen op bezoek. Haar jongste dochter van drie maanden ligt ook te slapen. De twee vriendinnen raakten eind vorig jaar nagenoeg tegelijk zwanger. “Jouw vroegere opvoeding lijkt zo sterk op die van mij”, glimlacht zij, na het verhaal over de riem. “Al was het in mijn geval niet mijn vader, maar mijn moeder die sloeg. Sommige periodes bijna elke dag. En met alles dat binnen handbereik was: rietstengels, natte handdoeken, schoenen. Nee, nooit met de vlakke hand. Men zei in die tijd dat een klap met de vlakke hand een kind alleen maar nóg koppiger zou maken.” Ze trekt een gekwelde grimas. “Vooral die natte handdoeken deden zoveel pijn.”

Ook Makoko woont met haar Zuid-Afrikaanse man en twee van haar drie kinderen in een welvarend deel van Johannesburg. Maar net als Phage groeide ze op in een township. “Respect voor ouderen is in onze zwarte Zuid-Afrikaanse cultuur erg belangrijk”, legt Phage de klappen in hun jeugd uit. “Je relatie met je ouders is hiërarchisch. Het is niet de bedoeling dat je hun als kind weerwoord biedt. Je moet doen wat zij je opdragen. Je vraagt als kind nooit: ‘Waarom?’ Want dan krijg je een draai om je oren.”

Traditionele waarden

Dus kregen ook alle vriendjes en vriendinnetjes in hun townships regelmatig een pak rammel. Ja, zelfs vandaag de dag nog slaat een ruime meerderheid van de Zuid-Afrikaanse ouders haar kinderen. “En dat zijn niet alleen arme en laagopgeleide mensen”, zegt Phage. “Ook binnen de zwarte elite is het gebruikelijk gebleven. Kijk, iedereen snapt natuurlijk dat de tijden veranderen, dat je tegenwoordig meer met je kind dient te communiceren. Maar veel zwarte Zuid-Afrikanen proberen ook enigszins vast te houden aan hun traditionele waarden en opvoedingsmethoden.”

Straatbeeld in Manenberg in Kaapstad.Beeld Bram Lammers

Makoko geeft onomwonden toe dat ook zij haar kinderen soms een draai om de oren geeft. Vooral haar oudste dochter van acht. “Zij woont niet bij mij. En als ze in het weekend op bezoek komt, is ze vaak enorm brutaal. Dan zit er niets anders op dan haar te disciplineren. Maar ik kan mijn woede wel veel beter controleren dan mijn moeder, hoor.”

Uit onderzoek in de Zuid-Afrikaanse provincie Oostkaap bleek tien jaar geleden dat 89 procent van alle jonge vrouwen en 94 procent van alle mannen voor hun achttiende werd geslagen door hun ouders of voogd. Twee jaar daarna bleek uit andere wetenschappelijke enquêtes dat ongeveer de helft van alle leerlingen in Zuid-Afrikaanse scholen weleens een tik kreeg van een leraar. En bij onderzoek in township Soweto in 2018 gaf twee derde van alle ouders aan hun kinderen ‘regelmatig’ te slaan met ‘stokken, riemen of schoenen’.

Dit alles is sinds eind vorig jaar overigens officieel illegaal. Toen bepaalde het Constitutionele Hof in Zuid-Afrika namelijk dat elke vorm van fysieke straf voor kinderen ongrondwettelijk is. Phage en Makoko snappen die uitspraak wel. Phage: “Sommige ouders gaan gewoon veel te ver”.

Tegelijkertijd geven de vriendinnen aan dat ze het soms wel lastig vinden zich volledig aan te passen aan de ‘verwesterde manier van opvoeden’. Ze vinden het bijvoorbeeld niet altijd verkeerd om een kind een corrigerende tik te geven. Phage zet wat snacks op tafel en trekt een flesje alcoholvrije gin-tonic open. “Er moet echt héél veel gebeuren voordat ik mijn zoon zal slaan”, zegt ze. “Maar aan de andere kant: ik viel zowat flauw toen ik in Nederland op bezoek was en zag met hoe weinig eerbied kinderen daar tegen hun ouders praten. Fysieke straf moet altijd het laatste redmiddel zijn. Maar ik ben ook weer niet van plan om, zoals veel ouders in Nederland, hele discussies aan te gaan met mijn zoontje als hij zich later volstrekt onhandelbaar gedraagt. Een kind moet wel zijn plaats kennen.”

Mandaat in heilige teksten

In de zaak voor het Constitutionele Hof vorig jaar pleitte de organisatie FOR SA (Freedom of Religion South Africa) er dan ook voor om niet élke vorm van fysieke straf illegaal te maken. “Uiteraard zijn wij fel tegen kindermishandeling”, legde directeur Michael Swain een paar dagen voor Makoko’s bezoek aan Phage al uit. “Maar het gaat ons te ver om iedere ouder die zijn kind een tik op de pols geeft meteen als crimineel te bestempelen. Bovendien geven veel heilige teksten ouders een expliciet mandaat om hun kinderen fysiek te corrigeren, indien dat nodig is.” De wet zou daarom volgens hem onderscheid moeten maken tussen ‘kindermishandeling’ en een ‘opvoedkundige tik’.

Kinderen in Manenberg, onderdeel van de Cape Flats in Kaapstad, groeien op in een van de gewelddadigste wijken van Zuid-Afrika.Beeld Bram Lammers

Maar wetenschappers zijn dat niet met Swain eens. “Fysiek geweld laat altijd negatieve sporen na”, zegt onderzoeker Lucy Jamieson van het Children’s Institute van de Universiteit van Kaapstad. Volgens haar is aan die opvatting ook niets ‘westers’ of ‘on-Afrikaans’. “De Afrikaanse Unie is er net zo helder over: elke vorm van geweld tegen kinderen is geweld, hoe licht ook.”

Zuid-Afrika is een uitzonderlijk gewelddadig land: veel gewelddadige criminaliteit, ruim 200 keer zoveel moorden als in Nederland op slechts een 3,5 keer grotere bevolking en een reusachtig probleem met huiselijk en seksueel geweld. “Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat het slaan van jonge kinderen leidt tot een grotere kans op agressief gedrag”, zegt Jamieson. “Bijvoorbeeld tegenover broers en zusjes, en andere kinderen.” Mannen die in hun jeugd zijn geslagen gebruiken op volwassen leeftijd bovendien sneller geweld tegen hun vrouwen. En meisjes die in hun jeugd klappen kregen, slaan als zij volwassen zijn zelf ook weer vaker hun eigen kinderen.

Moorden op kinderen

Dat is ook niet zo verrassend, legt Jamieson uit. Want kinderen die worden geslagen leren op die manier dat geweld binnen een gezin acceptabel is: een logische manier om conflicten op te lossen. En dat is letterlijk levensgevaarlijk in een land als Zuid-Afrika, waar elke zes uur een man zijn geliefde vermoord en het aantal moorden op kinderen twee keer zo hoog ligt als het mondiale gemiddelde.

Ook Phage denkt dat het feit dat haar vader haar sloeg mentaal enige impact op haar heeft gehad. “Al is het niet zo dat ik er grote trauma’s door heb opgelopen, hoor”, lacht ze. “Maar ik heb bijvoorbeeld wel vaak moeite om mijn emoties te uiten. Als kind mocht ik niet huilen. Zelfs als ik een pak voor mijn broek kreeg en ik huilde van de pijn, kwam er daardoor alleen nog maar een extra schepje bovenop.” Naast haar schiet nu ook Makoko in de lach. “Ja, zo herkenbaar! En met iedere klap kwam er dan een woord mee: Waarom (klap)... Ben je(klap)... Nu (klap)... Aan het (klap)... Huilen?! (klap)”

Nu is het opvoeden van kinderen in de Zuid-Afrikaanse townships vaak ook zwaar, legde Swain van FOR SA eerder al uit. Huizen zijn er meestal klein en gezinnen groot. De opvoeding komt er vaak, net als het huishouden, volledig op het bord van de moeder terecht. “En zeker in arme sloppenwijken zijn alternatieve straffen beperkt. Ouders kunnen hun kinderen er niet naar hun kamer sturen. Ze kunnen hun telefoon niet afpakken of de tijd op de spelcomputer inkorten. Al die dingen hebben kinderen daar niet. Ouders komen dan eerder uit bij hun laatste redmiddel: de tik.”

Maar onderzoeker Jamieson weigert mee te gaan in dat argument. “Het is een mythe dat arme ouders niet goed in staat zouden zijn hun kinderen geweldloos op te voeden. Opvoeden gaat echt niet alleen om materiële zaken. Het gaat erom te erkennen wat je van kinderen kunt en mag verwachten. Je kunt bijvoorbeeld niet boos worden omdat een baby huilt of als een peuter iets in zijn mond stopt. Dat is normaal gedrag. Het gaat erom dat te beseffen, om vervolgens duidelijke grenzen te stellen en om consequent te zijn. Dat kunnen ouders met minder financiële middelen ook.”

Holistische aanpak

Wel geeft ze toe dat bestrijding van geweld tegen kinderen nooit op zichzelf kan staan. Want huiselijk geweld, bestaande sociale normen en tradities, een patriarchale cultuur waarbinnen de man op een voetstuk staat; het zijn allemaal zaken die samenhangen met kindermishandeling. Een meer positieve vorm van opvoeden valt daardoor alleen te bereiken via een meer holistische aanpak, waarbij hele huishoudens of zelfs een hele gemeenschap over al dat soort zaken tegelijkertijd wordt voorgelicht.

Zulke omvangrijke projecten bestaan in Zuid-Afrika nog weinig. Hoewel het potentiële maatschappelijke effect juist enorm is. “Fysiek geweld tegen kinderen mag slechts één stukje zijn binnen de gewelds­puzzel van Zuid-Afrika”, legt Jamieson uit. “Maar het is wel een cruciaal puzzelstukje. Neem je dat weg, dan kan Zuid-Afrika op termijn een veel minder agressieve samenleving worden.”

De twee baby’s in het huis van Phage worden aan het eind van de middag wakker. Ze komen bij hun twee moeders op schoot te liggen. Terwijl ze haar dochter terug in slaap wiegt, geeft Makoko toe dat het slaan van haar moeder weinig hielp. “Door de pijn was ik na mijn pak slaag vaak zo boos dat ik datgene waarvoor ik straf kreeg direct opnieuw deed. De enkele keer dat mijn moeder met mij in gesprek ging en me uitlegde waarom ik iets niet mocht doen, werkte veel beter.”

Maar waarom geeft ze haar kinderen zelf dan soms toch ook af en toe een oorvijg? “Ja, ik weet het niet”, zegt ze. “Ik ben op mijn moeder gaan lijken. En het rare is: ik vind dat niet eens erg. Want ook ik wil mijn dochter laten zien: ik ben niet je vriendin, maar je moeder, ik heb je op de wereld gezet, dus moet je respect voor mij hebben.” Ze denkt even na. “En ik weet ook niet goed hoe ik haar anders zou moeten opvoeden. Dit is nu eenmaal de manier waarop ik het van mijn moeder heb geleerd.”

Lees ook: 

Vechten om kind te mogen zijn in Zuid-Afrika

Een op de vijf kinderen in Zuid-Afrika groeit op zonder ouders. Een derde komt in aanraking met (seksueel) geweld. Ze kunnen terecht in zogenoemde Safe Parks.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden