Relatie Turkije en Rusland

De ijsjesdiplomatie van Poetin en Erdogan: oprechte vriendschap of cynisch pragmatisme?

De Russische president Vladimir Poetin en zijn Turkse evenknie Recep Tayyip Erdogan in augustus 2019 bij de opening van een vliegshow net even buiten Moskou. De leiders genieten beide van een ijsje op een hete zomerdag. Beeld AFP

Turkije en Rusland spelen op de achtergrond een belangrijke rol in het oplaaiende conflict tussen Armenië en Azerbeidzjan om de betwiste regio Nagorno-Karabach. Toch hebben Poetin en Erdogan geen belang bij een militair treffen.

Dit artikel is ook te beluisteren via Blendle.
Meer artikelen beluisteren? Hier vindt u alle ingesproken artikelen.

Het gebeurt niet vaak dat twee autocraten op een wat knullige, bijna onbeholpen manier op beeld verschijnen. Toch overkwam het Vladimir Poetin en Recep Tayyip Erdogan in augustus vorig jaar. Vanaf het Zjoekovski-vliegveld net buiten Moskou kreeg de wereld een bijzonder inkijkje in een onderling onderhoud tussen de Russische en Turkse president. Op de beelden zijn de leiders te zien tijdens de opening van een vliegshow. De zon schijnt en beide heren dragen geheel in thema een pilotenzonnebril bovenop een keurig op maat gesneden pak.

Ze staan voor een ijscokraam waar een blonde vrouw met een blauw petje het duo een ijsje overhandigt. Rondom hen staat een batterij aan tolken, beveiligers en andere kort gekapte types in maatpakken. “Betaal je ook voor mij?”, vraagt Erdogan terwijl hij de verpakking van het ijsje voorzichtig openscheurt. “Uiteraard. Je bent mijn gast”, luidt het antwoord van Poetin die de verkoopster een biljet overhandigt uit de stapel in zijn hand. Wat volgt is een even grotesk als verontrustend beeld waarop Erdogan met kleine hapjes zijn ijsje verorbert, terwijl Poetin het ding vrijwel geheel in zijn mond stopt. Griezelig en onthullend tegelijkertijd.

Dat een dergelijke video, ondanks de betrekkelijke kneuterigheid die vloekt met het doorgaans stoere imago van beide presidenten, destijds met goedkeuring van Poetin en Erdogan de wereld in werd geslingerd, heeft een duidelijke reden. Turkije en Rusland vormen namelijk al jaren een onconventioneel bondgenootschap op het internationale toneel. Een alliantie waarvan beide zijden meer met elkaar overeenkomen dan in het Westen doorgaans wordt aangenomen.

Die warme banden zijn des te opmerkelijker gezien het feit dat Moskou en Ankara in talloze internationale conflicten tegenovergestelde partijen steunen. Van Libië en Syrië tot aan de Kaukasus en de Zwarte Zee, vrijwel overal houden Rusland en Turkije er strijdige belangen op na, of steunen ze partijen die elkaar naar het leven staan.

Spierballenretoriek van Erdogan op Twitter

Zoals ook deze week weer blijkt op de Kaukasus. Nu het geweld tussen de aartsvijanden Armenië en Azerbeidzjan weer oplaait in de strijd om de enclave Nagorno-Karabach, laten Ankara en het Kremlin direct van zich horen. Op Twitter wond Erdogan er geen doekjes om. “Armenië heeft wederom laten zien dat het de grootste bedreiging is voor vrede in de regio. Zoals altijd, steunt de Turkse natie zijn Azerbeidzjaanse broeders met al zijn capaciteiten.” Het Kremlin liet dergelijke spierballenretoriek achterwege, maar liet wel weten dat Poetin afgelopen weekend al contact had met de Armeense minister-president. Uitspraken over eventuele militaire steun aan de bevriende buur op de Kaukasus liet Moskou in het midden.

Toch zal het op de Kaukasus waarschijnlijk niet snel tot een directe militaire confrontatie komen tussen Turkije en Rusland. Want ondanks alle conflicten waar beide landen lijnrecht tegenover elkaar staan, komt het zelden of nooit tot een echte botsing tussen Moskou en Ankara. “Poetin en Erdogan zien de conflicten in al die regio’s eerder als een schaakspel, niet als werkelijke oorlogsvoering”, zo stelt Asli Aydintasbas, hoofdonderzoeker bij de European Council on Foreign Relations en expert op het gebied van de betrekkingen tussen Rusland en Turkije.

Libië

Aan de andere kant van de Middellandse Zee, in Libië, steunt Erdogan de internationaal erkende eenheidsregering die vanuit Tripoli de macht probeert te behouden, terwijl de rebellen van krijgsheer Khalifa Haftar militaire hulp krijgen van Poetin. Bij de strijd in het olierijke land maken Ankara en Moskou veelvuldig gebruik van huurlingen. De speciale VN-gezant voor Libië, Stephanie Williams, gaf deze zomer te kennen dat er sprake is van ‘continue buitenlandse inmenging.’

“Ze ruilen dingen uit op de wereldkaart. Jij een stad in Libië, ik een gebied in Idlib’, een beetje dat idee. Zo stemmen ze de belangen op een bijzonder pragmatische manier onderling af. Bovendien vechten ze bijna nooit direct tegen elkaar. En als dat wel gebeurt, doen ze allebei een stapje terug, waardoor de boel de-escaleert.”

Stille getuigen van die pragmatische houding waren de spanningen in Idlib begin dit jaar toen de Turken en Russen tegenover elkaar stonden op het slagveld en er 33 Turkse militairen omkwamen door een Russisch bombardement. Uiteindelijk wisten Poetin en Erdogan het op een wapenstilstand te gooien en gingen beide partijen gezamenlijke patrouilles uitvoeren in het gebied.

Ook een incident in 2015 waarbij de Turkse luchtmacht in Syrië een Russisch gevechtsvliegtuig uit de lucht schoot, leidde niet tot de verwachte escalatie. “Bij dergelijke incidenten denkt iedereen in het Westen direct dat de relatie tussen Ankara en het Kremlin op klappen staat. Maar dat berust op een misvatting.”

‘Erdogan en Poetin hebben een persoonlijke band’

Sterker nog, vaak worden de banden na een korte periode van bekoeling alleen maar hechter. Niet voor niets zag Poetin van alle wereldleiders zijn Turkse collega de afgelopen jaren veruit het meest. “Die warme banden bestaan bij de gratie van de goede, bijna vriendschappelijke, relatie tussen Poetin en Erdogan”, zo stelt Aydintasbas (47) over de telefoon vanuit Istanbul. “Die is namelijk niet per se institutioneel. Het is veel persoonlijker dan dat.”

Poetin en Erdogan ontmoetten elkaar begin januari in Istanbul.Beeld AFP

Waarom beide presidenten elkaar graag mogen, laat zich volgens Aydintasbas makkelijk raden. “Ik kan uiteraard niet in hun hoofden kijken, maar ze zijn duidelijk uit hetzelfde hout gesneden. Er bestaat een zekere machobegrip tussen beiden. De ferme handdrukken, de stille bijna omerta-achtige deals achter de schermen, het idee dat je woord je woord is; het heeft iets maffioos en informeels tegelijkertijd.”

Dat wederzijdse begrip leunt op zijn beurt weer op verwante ideeën en visies. Zo beschouwen Poetin en Erdogan hun naties als opkomende machten die een onderdeel van de nieuwe wereldorde vormen. In dat nieuwe mondiale systeem brokkelt het machtsmonopolie van het Westen naar hun idee langzaam maar zeker af. In plaats van één belangrijk machtscentrum, de VS, is er op het internationale toneel een plek aan de tafel voor meerdere, opkomende wereldmachten, waaronder Turkije en Rusland.

Zwarte Zee

In de Zwarte Zee zitten Rusland en Turkije elkaar eveneens steeds meer in de weg. Sinds het Kremlin na de annexatie van de Krim in 2014 de dienst uitmaakt op het schiereiland, kijkt Turkije met argusogen toe hoe Rusland zijn marineaanwezigheid op de Zwarte Zee vergroot. De aanwezigheid van de Russische Zwarte Zeevloot is een doorn in het oog van Turkije dat zelf een kustlijn van zo’n 1700 kilometer heeft aan de Zwarte Zee.

Nationalistische retoriek en historische verwijzingen

Die overtuiging echoot ook door in de retoriek van beide presidenten. Erdogan sprak al eens hardop uit dat hij wil dat Turkije weer ‘een plek onder de zon krijgt’ en in zijn toespraken maakt hij met enige regelmaat toespelingen op het roemrijke verleden van het Ottomaanse Rijk. In het verlengde van die ambitie doet Ankara er alles aan om haar invloed in de landen van het vroegere Ottomaanse Rijk te vergroten.

Ook Poetin gebruikt dergelijke nationalistische retoriek en historische verwijzingen geregeld om de positie van Rusland als wereldmacht te onderstrepen. Van het Russische Tsarenrijk tot de Sovjet-Unie, de Russische president ziet in het verleden een klankbord voor de toekomst van een machtig en invloedrijk Rusland. Niet voor niets noemt hij de val van de Sovjet-Unie ‘de grootste geopolitieke catastrofe van de twintigste eeuw’.

De manier waarop beide presidenten hun ambities en macht laten gelden, tonen eveneens grote overeenkomsten. “Daar waar het Westen steeds meer gebruikmaakt van zogenaamde soft power door dialogen, onderlinge samenwerking en diplomatie tussen landen te bevorderen, zijn Poetin en Erdogan meer van de hard power”, zegt Aydintasbas. “Geen van beiden deinst ervoor terug om zo nu en dan met wapens te zwaaien. Daarnaast delen ze ook een diepgewortelde afkeer van het Westen en alle normen en instituties die daarbij horen. Ze delen de perceptie dat het westerse democratische model moralistisch en arrogant is.”

Beeld Thijs van Dalen

Beiden hebben een autocratische regeerstijl

Tel daarbij op dat Poetin en Erdogan ongeveer tegelijkertijd aan de macht kwamen en er eenzelfde, autocratische regeerstijl op nahouden en het recept voor een amicale verstandhouding is compleet. Die autocratische systemen maken het volgens Aydintasbas bovendien mogelijk dat beide presidenten op een veel directere manier kunnen onderhandelen.

“Erdogan en Poetin ‘gunnen’ elkaar dingen op persoonlijk niveau. Dat is iets wat westerse leiders niet kunnen. Dat komt onder meer doordat niemand in het Westen zo machtig is binnen het eigen systeem dat ze dat alleen kunnen bepalen.” Poetin en Erdogan kunnen dat wel. Ze hebben een geheel eigen vorm van diplomatie gecreëerd die voorbij gaat aan de officiële, diplomatieke paden die westerse leiders doorgaans bewandelen. “Poetin en Erdogan kunnen achter gesloten deuren vriendendeals sluiten. Bij hen komt er niet een heel institutioneel raamwerk aan te pas.”

Kaukasus

Ook op de Kaukasus steunen Turkije en Rusland twee aartsvijanden. Deze week schaarde Ankara zich nog ontegenzeggelijk achter Azerbeidzjan, nadat het geweld tussen dat land en buurland Armenië weer oplaaide in het sluimerende conflict rondom de enclave Nagorno-Karabach. Tientallen mensen kwamen daarbij om het leven. Hoewel Moskou wapens levert aan zowel Bakoe als Jerevan, houdt het Kremlin bovenal Armenië de hand boven het hoofd. Temeer omdat Rusland en Armenië verenigd zijn in de CVVO, een militair bondgenootschap van enkele ex-Sovjet-republieken.

Ongeacht de goede persoonlijke verhoudingen, gedeelde wereldvisie, retoriek en handelswijze, zijn er uiteraard ook strategische belangen die meespelen. Een zeker pragmatisme dat Poetin en Erdogan nog verder in elkaars armen drijft. “De warme banden met Turkije zijn een extreem waardevolle kaart in de hand van Poetin”, meent Aydintasbas. “Allereerst vanwege de grote economische belangen.”

Russisch toerisme naar de Turkse zon

De handel tussen beide landen is inderdaad groot. Zo bedroeg de totale export van Rusland naar Turkije in 2019 ruim 21 miljard dollar. Ter vergelijking: alleen naar China (56 miljard), Nederland (44 miljard) en Duitsland (28 miljard) exporteerde Rusland vorig jaar meer. Daarnaast is Turkije de belangrijkste buitenlandse bestemming voor Russische toeristen: vorig jaar trokken bijna zeven miljoen Russen naar Turkije voor een zonvakantie. En ook de energievoorziening speelt een belangrijke rol. Ankara is voor een groot deel van zijn gasvoorziening afhankelijk van Moskou.

“Maar het allerbelangrijkste”, zo redeneert Aydintasbas, “is dat Poetin met Turkije een Navo-lidstaat in de armen heeft gesloten.” Door Erdogan naar zich toe te trekken, kan het Kremlin een wig drijven tussen verschillende Navo-lidstaten en de historische aartsvijand verzwakken. Dat die tactiek werkt, bleek een kleine drie jaar geleden toen Ankara zei voor 2,5 miljard dollar een S-400 raketafweersysteem van Moskou te kopen.

Dat besluit viel op zijn zachtst gezegd niet lekker in Washington, dat Turkije direct uit het programma voor de Amerikaanse F-35 gevechtstoestellen zette. Dat mocht echter niet baten. Vorig jaar zomer kwam de eerste levering van Russisch wapentuig keurig op tijd aan in Turkije. Sindsdien is de sfeer tussen Ankara en Washington om te snijden. Aydintasbas: “Dat is Poetin goud waard en dat strategische voordeel zal hij niet zo maar uit handen geven.”

Syrië

In de oorlog in Syrië steunt Moskou het Assad-regime politiek en militair, terwijl Ankara wapentuig levert aan diverse Syrische rebellengroeperingen die zich verschansen in het laatste oppositiebolwerk in en rondom de provincie Idlib. Meermalen liepen de spanningen tussen Turkije en Rusland in Syrië hoog op, maar telkens werd een echte confrontatie voorkomen door een persoonlijke ontmoeting tussen Poetin en Erdogan.

‘Erdogan wil overal meedoen’

Andersom spint Erdogan net zo goed garen bij de warme banden met Poetin. Turkije wordt er economisch beter van en het vergroot de diplomatieke en militaire invloed van Ankara. Het past bij de ambitie van Turkije om een grote jongen op het wereldtoneel te zijn en een stem te hebben aan de internationale vergadertafel. “Maar Erdogans belangrijkste doelstelling is dat hij overal wil meedoen”, stelt Aydintasbas. “Hij wil een voet in elk kamp hebben: in het Westen, in het Midden-Oosten, in China en dus ook in Rusland. En dat lukt hem aardig.”

De goede betrekkingen tussen Poetin en Erdogan zullen voorlopig dan ook door geen van beide partijen eenzijdig worden opgezegd. Vooralsnog levert de ijsjesdiplomatie beide leiders immers meer op dan dat het ze kost. Zolang dat zo blijft, zullen ze hun kameraadschap, gevoed door het nodige cynische pragmatisme, blijven inzetten om de eigen belangen na te streven en onderlinge geschillen te beslechten. Ongeacht of dat ten koste gaat van de situatie in bijvoorbeeld Syrië, Libië of de Kaukasus.

Lees ook:

Als de kemphanen op de Kaukasus niet staken, ligt een totale oorlog op de loer

In de betwiste regio Nagorno-Karabach zijn kemphanen Armenië en Azerbeidzjan sinds zondag met elkaar slaags geraakt. Een totale oorlog ligt op de loer.

Het Westen moet zich erbij neerleggen: de toekomst van Syrië ligt in handen van Moskou

Na een ongekende escalatie van geweld in de Syrische provincie Idlib ligt er sinds maart een staakt-het-vuren op tafel. Maar daarmee is de oorlog allerminst ten einde. Hoe ziet de toekomst van Syrië eruit?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden