Brexit

De hoge hoed van Boris Johnson raakt leeg

Beeld Reuters

Het Britse parlement is gedwongen met reces. Als premier Johnson zijn deadline nog wil halen, moet hij grote risico’s nemen. 

Lang gingen politieke duiders ervan uit dat Johnson nog een sprankelend wit konijn uit zijn brexithoed zou toveren. Een onverwachte manoeuvre, een sluwe zet van zijn strateeg Dominic Cummings of een achterdeur om de wet te omzeilen. Hij had immers met zoveel politieke en democratische conventies gebroken dat elk scenario was voorbereid, was de gedachte.

De bewust georkestreerde orkaan die vorige week door Westminster trok liet veel sporen na, maar een plan B doemde er niet op uit de puinhoop.

De schade? 47 zetels tekort voor een meerderheid, een door de oppositie opgestelde wet die Johnson dwingt om brexit uit te stellen met drie maanden (iets wat Johnson weigert) en twee mislukte pogingen om nieuwe verkiezingen te organiseren. De oppositiepartijen trokken de regie uit zijn handen.

Vanaf vandaag is het parlement weer vijf weken met reces, als gevolg van Johnsons omstreden ingreep om parlementsleden één week na het zomerreces alweer naar huis te sturen. Tot 14 oktober is er geen mogelijkheid om wetgeving in te dienen of alsnog verkiezingen voor elkaar te krijgen.

En tot ieders verrassing maakte Lagerhuisvoorzitter John Bercow bekend dat hij er op 31 oktober mee stopt. Bercow, verafschuwd door de brexitvleugel bij de Conservatieven en bejubeld door de oppositie, maakt na tien jaar plaats als Speaker. De voorzitter, die neutraal hoort te zijn, koos in de afgelopen tijd vaak partij voor parlementariërs die de strijd aangingen met de regering, soms zelfs door oude precedenten te negeren. Tot woede van brexitaanhangers, die in zijn daden bewijs zagen dat hij brexit wilde terugdraaien.

Het parlement moet daarmee nog voor nieuwe verkiezingen een parlementslid aanwijzen dat Bercow opvolgt. Met de huidige verhoudingen is het niet ondenkbaar dat het wederom een tegenstander wordt van Johnsons aanpak.

Hoe dan ook zit Johnson klem. Hij heeft een flinke reddingsboei nodig om hier nog uit te komen. Alleen ziet niemand wat hem eenvoudig uit deze benarde positie kan redden. Eén ding staat na zeven weken premierschap echter vast: hij is bereid om grote risico’s te nemen. Wat de consequenties ook zijn.

Scenario 1 - De wet omzeilen

Door keer op keer te herhalen dat hij weigert om de EU om uitstel te vragen, is er ineens veel discussie of Johnson in staat is de wet te omzeilen. Britse zondagkranten lieten anonieme bronnen aan het woord die suggereerden dat Downing Street serieus met die gedachte speelt. Zodat het op een rechtszaak aankomt en de rechter kan oordelen.

Toch lijkt dit uiterst contro­versiële plan weinig kans van slagen te hebben. Ten eerste hebben meerdere ministers al aangekondigd dan te zullen opstappen, iets wat Johnson in nog grotere problemen brengt. En daarnaast zijn bijna alle juridische experts het erover eens dat een rechter hem nooit in het gelijk zal stellen. Er staat zelfs een gevangenisstraf op het weigeren van het uitvoeren van de wet door een premier.

Wat Johnson wel zou kunnen doen is bij het uitstelverzoek aan de EU een brief toevoegen waarin hij duidelijk maakt dat hij dit uitstel absoluut niet wil. En bijvoorbeeld dreigen om een verschrikkelijk lastige lidstaat te worden, als de Britten genoodzaakt worden langer in de EU te blijven. Door voortdurend het veto te gebruiken bij stemmingen bijvoorbeeld.

Het zou de toch al slechte relatie tussen Londen en Brussel alleen maar verder verslechteren.

Scenario 2 - Het martelaarschap

Johnson zou ook kunnen opstappen als premier en zichzelf kunnen uitroepen tot brexitmartelaar. “Zie, het parlement blokkeert mij om de wil van het volk uit te voeren!”, wordt dan de leus waarmee hij afstand doet van de macht. Vervolgens adviseert hij de koningin om Jeremy Corbyn aan te wijzen als premier; die moet dan maar het uitstel aanvragen.

Johnson hoopt dan bij verkiezingen eind november alsnog toe te slaan. Door Corbyn aan te wijzen als degene die brexit de nek om wil draaien, probeert hij het overgrote deel van brexitkiezers aan zich te binden en alsnog de grootste te worden. Dan kan Johnson op 31 januari, de nieuwe deadline, alsnog zonder akkoord de EU uit als hij dat zou willen.

Het is echter wel een enorme gok. De sleutels van 10 Downing Street aan zijn aartsvijand overhandigen betekent ook de controle kwijtraken over het proces. Maar, zeggen voorstanders van dit scenario, Johnson is zijn meerderheid toch al kwijt. Hij kan amper meer verder regeren.

Scenario 3 - Toch nog een deal

Volgens de uitstelwet heeft Johnson tot 19 oktober om een akkoord te bereiken met de EU. Het kan ook dat Johnson besluit aan te blijven om er toch alles aan te doen om Brussel aan het bewegen te krijgen en het liggende akkoord hier en daar aan te passen. Met woorden goochelen is binnen de EU tot kunst verheven.

Dan is het vervolgens aan Johnson om de deal, die in de praktijk weinig anders zal zijn dan het akkoord dat zijn voorganger Theresa May sloot, vol overgave te verkopen aan het parlement en alsnog een meerderheid achter zich te krijgen. Daarmee houdt hij in elk geval zijn belofte om op 31 oktober de Unie te verlaten in stand.

Alleen lijkt het schier onmogelijk om een deal die slechts op details anders is nu wel door het parlement te krijgen. De tegenstand binnen de brexitvleugel bij de Conservatieven zal direct weer oplaaien. En of een deel van de oppositie bereid is hun stem te verlenen aan zo’n akkoord, is na de frontale botsing in het parlement vorige week ook zeer twijfelachtig.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden