null

AnalyseAftocht

De harde lessen van 20 jaar Afghanistan: ‘Amerika had in 2001 grootmoedig moeten zijn’

Beeld AFP

Terwijl de oorlog in Afghanistan voor de Amerikanen nog maar nauwelijks voorbij is, publiceerde historicus Carter Malkasian, die jarenlang in het land werkte, er al de geschiedenis van. Correspondent Bas den Hond legde Malkasian op basis van zijn boek negen conclusies voor.

Naar Afghanistan gaan in 2001 was terecht

“Ik hoop dat mensen het niet zien als iets wat terecht was, maar iets wat gewoon gebeurde. Iets wat vermoedelijk onvermijdelijk was.

“Destijds, na de aanslagen van 9/11, dacht ik zelf: waarom zouden we naar Afghanistan gaan, dat loopt niet goed voor ons af, dat doen we vast niet. Maar ik was een kersverse, naïeve doctor in de geschiedenis. Er was zoveel angst in die dagen voor een volgende aanslag. En onze leiders maakten zich zorgen over politieke repercussies als ze niets zouden doen.

“Een andere weg te vinden, dat lukt je dan niet in een paar weken. Zeker niet als je de Afghanen niet begrijpt. Snappen wat hen bezielt en dan tot een vergelijk komen, dat kost tijd. En de Taliban begrepen ons ook niet. Ze dachten dat ze wel zouden kunnen standhouden als de VS aanvielen. Dus de twee kanten waren op ramkoers.”

Bush had naar Churchill moeten luisteren, die zei dat je als overwinnaar grootmoedig moet zijn

“Churchill heeft veel dingen gezegd waar ik het niet bepaald mee eens ben, maar wat hij zei over grootmoedig zijn na een overwinning, dat was juist. Als je naar de Europese geschiedenis kijkt, dan begrijp je dat je altijd de verslagen partij moet betrekken bij de vredesovereenkomst. Dat hadden we in 2001 bij de Taliban ook moeten doen. We hadden niet moeten denken dat, omdat we hen hadden verslagen, ze niets te maken zouden hebben met de toekomst van Afghanistan.”

Obama had in 2009 nooit moeten besluiten tot 30.000 extra militairen

“Ja, dat is wat ik nu denk. Ik moet er bij zeggen dat ik destijds niet behoorde tot de mensen die zeiden: doe het niet. Ik was toen in Garmser in Helmand, dat was mijn focus. Ik dacht: die extra troepen kunnen helpen, maar als hij het niet doet, hebben we hier genoeg mensen om het vol te houden. Achteraf zeg ik: met een kleinere strijdmacht hadden we de Afghanen kunnen helpen op eigen kracht te winnen, of op zijn minst overeind te blijven.

“Alles wat we met dat besluit wonnen, is later ook weer verloren gegaan. En dus waren we vermoedelijk beter af geweest zonder. We waren dan niet al weggegaan, denk ik, maar we hadden een strategie gehad die minder geld kostte, minder levens verloren liet gaan.”

Trump had gelijk toen hij de kiezers beloofde dat de VS uit Afghanistan weg zouden gaan

“Nou, nee. Hij zei terecht dat we daar weg moesten. Maar in andere opzichten zat hij fout. Een daarvan is het vredesoverleg in Doha. Ik was daarbij. We hebben daar veel moeite in gestoken en hij was de drijvende kracht achter die besprekingen. Maar de overeenkomst die we daar sloten, bevatte te weinig concessies van de Taliban. We hadden toen steviger op ons stuk moeten staan.

November 2009: een Amerikaanse en een Afghaanse soldaat worden gedropt door een Chinook-helikopter. Beeld AFP
November 2009: een Amerikaanse en een Afghaanse soldaat worden gedropt door een Chinook-helikopter.Beeld AFP

“Vervolgens, nadat de onderhandelingen waren afgesloten, gingen we door met ons terugtrekken. Daarmee gaven we onze troeven uit handen.

“En wat je nu hoort, dat Amerika de terugtrekking niet goed heeft voorbereid, dat het allemaal niet goed doordacht was, dat komt voort uit een gebrek aan voorbereidingen in de afgelopen twee jaar.”

Biden onderschat de gevolgen van zijn besluit om weg te gaan

“Dat weet ik zo net nog niet. Het kan zijn, maar hij is al heel lang bij Afghanistan betrokken. Mogelijk was hij zich volledig bewust van wat er ging gebeuren, en heeft hij besloten dat hij het accepteert. Met de Taliban aan de macht in het hele land, inclusief Kaboel, zullen zich misschien weer terreurgroepen in het land nestelen, maar ik weet niet in hoeverre die een bedreiging voor de VS zullen vormen.”

De Taliban zijn niet allemaal slecht

“Dat klopt zeker. Er zijn veel Taliban die vechten voor huis en haard, of tegen wat ze zien als een buitenlandse bezetter. Dat heb je in veel andere landen ook. Veel Taliban hechten grote waarde aan onderwijs, behandelen gevangenen goed en houden niet van strenge straffen, geselen enzo.

“Toen ik in Garmser in de provincie Helmand werkte, waren er verschillende Taliban-commandanten, en sommigen heb ik ontmoet. Er was er maar één die werkelijk kwaadaardig was. En de Taliban zagen hem ook zo. Hij werd om die reden afgezet.

“De Taliban zullen de mensen vermoedelijk minder goed behandelen dan wij zouden willen, en veel slechter dan ze nu zelf beloven. Ik weet niet of er, zoals vroeger, weer openbare executies van misdadigers zullen komen. In de steden zullen de mogelijkheden voor vrouwen drastisch verminderen. Het onderwijs wordt beperkt, de gezondheidszorg gaat achteruit, de ontwikkeling komt stil te staan.

“Er zijn natuurlijk Taliban die banden hebben met Al-Qaida, die jarenlang samen met hen gevochten hebben en zich nu niet tegen hen willen keren. Maar zelfs dat betekent nog niet dat ze voorstander zijn van het aanvallen van andere landen. Sommigen wel vermoedelijk. Maar dat lijkt niet het geval te zijn voor de hele beweging.”

De positie van vrouwen was al die tijd een rookgordijn

“Ja en nee. De rechten van vrouwen zijn vaak benadrukt door de VS en andere landen als rechtvaardiging om in Afghanistan te zijn. Maar het belangrijkste was altijd: bestrijding van terrorisme, een Afghaanse regering overeind houden, een zekere mate van democratie, de opmars van de Taliban stuiten. Dat waren de grote doelen.

“Vrouwen helpen was een informeel doel. En een van de redenen dat het niet als een officieel doel werd geformuleerd, was dat het in de VS politieke tegenstand zou ontmoeten. Een hoop Amerikanen vinden niet dat je onze militairen op pad moet sturen om de rechten van vrouwen, of mensenrechten, te verdedigen in een ander land.

In mei van dit jaar werd kamp Anthonic in Helmand aan het Afghaanse leger overgedragen. Beeld AP
In mei van dit jaar werd kamp Anthonic in Helmand aan het Afghaanse leger overgedragen.Beeld AP

“Maar er zijn genoeg groepen in de VS die juist wel geloven dat dit belangrijk is. Je ziet hoe het allerlei Amerikanen en mensen uit andere landen motiveert om in Afghanistan te gaan helpen. Je ziet ook zorg bij onze leiders over wat er met de Afghaanse vrouwen gaat gebeuren.

“Dus het was een rookgordijn, maar daarnaast was het ook een drijfveer, en een rem op ons vertrek. Als je dit aspect negeert, en al de andere dingen die we deden uit idealistische motieven, dan begrijp je de hele oorlog niet. Een beslissende factor was het echter nooit.”

De Taliban danken de overwinning aan de papaver, bron van opium

“De verbouwers van papaver hebben er goed van geprofiteerd, de productie nam overal in het land toe. Dat bracht veel geld in het laatje. Zelfs in plaatsen waar ons anti-narcoticaprogramma het best werkte, bleken we mensen alleen maar naar afgelegen gebieden te verdrijven, naar de woestijn, waar ze waterputten sloegen om meer papaver te verbouwen.

“Ik kan niet zeggen dat voor de Taliban de inkomsten uit papaver belangrijker waren dan de steun van Pakistan. Ik kan niet zeggen dat het belangrijker was dan de Afghaanse identiteit en de drang om te vechten tegen bezetters.

“Het probleem is enerzijds, dat ik redelijk zeker ben dat het meer dan de helft was van de geldstroom naar de Taliban, maar niet weet hoeveel meer. En anderzijds, dat ik niet weet welk percentage het uitmaakte van de inkomsten van de Afghaanse regering. Want het waren niet alleen de Taliban die geld verdienden met de papaver. Allerlei krijgsheren en andere groepen deden het ook. En als een krijgsheer bijvoorbeeld een van zijn mensen benoemd wilde zien als commandant van de politie in een provincie, dan wist iedereen dat daarvoor een zeker bedrag naar Kaboel moest.”

De Taliban danken de overwinning aan Amerika’s ‘bondgenoot’ Pakistan

“Pakistan was een toevluchtsoord voor de Taliban. Zonder dat is het moeilijk voor te stellen dat ze zich zo hadden hersteld na 2001. Moeilijk voor te stellen dat ze zich konden herpakken na het besluit van Obama.

“Hoe het voor Pakistan zelf uitpakt, dat weten we nog niet. Als er een burgeroorlog komt in Afghanistan, waar verschillende grootmachten zich in mengen, waaronder Rusland, India en Iran, traditionele rivalen van Pakistan in de regio, dan zijn ze de verliezers. Dan waren ze beter af met de VS in het land, vechtend tegen de Taliban. Maar nu ziet het er goed voor ze uit.”

Amerika heeft zijn les nu wel geleerd

“O, nee! Nee. Nee.”

“Voorlopig hebben we onze les geleerd. We weten nu dat als we moeten werken in landen als Afghanistan en Irak, we dat met een lichte toets moeten doen; dat het vol te houden moet zijn, dat lokale organisaties en regeringen het meeste werk moeten doen. Dat we niet moeten denken dat we wel eventjes daar naartoe zullen gaan en alles overhoop gooien, en dan weer weg kunnen. We beseffen wat dit soort dingen ons kan kosten. Dat is allemaal heel goed.

“Maar dat die les gaat beklijven, tien, twintig, dertig jaar lang? Dat zit er niet in. Je vraagt dit aan een historicus, ik denk dan meteen op lange termijn. Er zullen andere dingen voorvallen in de wereld die een Amerikaanse reactie uitlokken omdat we ze als bedreiging zien. Op dezelfde manier als dat gebeurde met Pearl Harbor, met de Koreaanse oorlog, met Vietnam en met 9/11.

“Lessen worden geleerd en dan weer vergeten. Er zullen andere gebeurtenissen zijn waardoor we ons opnieuw met de buitenwereld gaan bemoeien, in een poging het goede te bevorderen en het kwade te keren. Hopelijk doen we het dan beter dan in Irak en Afghanistan.”

Carter Malkasian, The American War in Afghanistan, a history, Oxford University Press, 496 pagina’s, €29,99

Wie is Carter Malkasian?

Carter Malkasian is analist bij CNA, een denktank op militair gebied, en docent strategic studies aan de Johns Hopkins universiteit in Baltimore.

In 2004 en 2006 was hij adviseur bij de mariniers in de Iraakse provincie Al-Anbar. In 2017 publiceerde hij een boek over die regio: Illusions of Victory: The Anbar Awakening and the Islamic State. In 2013 verscheen War Comes to Garmser: Thirty Years of Conflict on the Afghan Frontier, deels gebaseerd op zijn ervaringen van 2009 tot 2011 als lid van een wederopbouwteam in die stad, in de provincie Helmand.

Van 2015 tot 2019 was hij strategisch assistent van generaal Joseph Dunford, de hoogste militaire adviseur van de presidenten in die jaren, Barack Obama en Donald Trump.

Wat heeft Carter Malkasian met Afghanistan?

“Ik kwam naar Afghanistan in 2007, als lid van een provinciaal opbouwteam in de provincie Kunar. Het wasdaar prachtig, een van de mooiste plekken van Afghanistan, met hoge bergen, wouden, snelstromende rivieren en beken. Betoverend. En tegelijkertijd erg gevaarlijk. De rest van Afghanistan is ook mooi, op een grimmige manier – het pakt je.

“Het andere aspect is: de mensen. Ze zijn trots dat ze Afghaan zijn en zouden het liefst alle buitenlanders uit het land zien vertrekken, maar tegelijkertijd zijn ze heel gastvrij. Met veel mensen met wie ik werkte, raakte ik bevriend.

“Na Kunar ging ik naar Garmser, in de provincie Helmand, voor twee jaar. En ik leerde Pashtun. Dat verdiepte de vriendschappen, en vergrootte het aantal mensen waarmee ik bevriend kon raken. Ze vertrouwen je meer als je hun taal spreekt. Het is een teken van respect, ze bedanken je ervoor en helpen je.

“Maar buiten die kring was er afstand. Als je door de bazaar liep, kreeg je boze blikken. En dat ging niet voorbij. Ook in Kaboel kon ik beter niet met een taxi naar het huis van een vriend komen, dan zou de hele buurt het weten. In hun auto opgehaald worden, was beter, dan viel het niet op.

“Het is een paradox dat ik ben gaan houden van een land waar zoveel Amerikanen zijn omgekomen of gewond geraakt, en dat ons zoveel geld heeft gekost en kopzorg gegeven. Omgekeerd vraag ik me af hoeveel schade we hebben aangericht. Waarom zijn we er niet eerder weggegaan, ging er eigenlijk wel een dreiging van uit? Veel mensen die in Afghanistan hebben gediend, vragen zich dat af: was dit het allemaal waard?”

Lees ook:

‘Debacle’ in Afghanistan ondermijnt het vertrouwen in de Navo’

De Navo overlegt vrijdag over hoe het verder moet na de Taliban-zege. De aftocht veroorzaakt onzekerheid. ‘De Europese bondgenoten hadden gehoopt dat Biden meer rekening met hen zou houden.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden