De Slag bij Solferino, zoals geschilderd door Adolphe Yvon. Beeld
De Slag bij Solferino, zoals geschilderd door Adolphe Yvon.

Déjà vuDe Slag bij Solferino

De gruwelen bij het Gardameer waren een opstap naar het internationale oorlogsrecht

Paul van der Steen

Niet een bloedbad onder burgers maar de aanblik van een strijdtoneel, waar de kruitdampen nog aan het optrekken waren, legden mede de basis voor het huidige oorlogsrecht. De jonge Zwitserse zakenman Henri Dunant kwam in 1859 min of meer bij toeval terecht op de plek waar net de Slag bij Solferino had plaatsgevonden. Bij het treffen tussen Frans-Sardijnse legers en Oostenrijkse troepen (gewonnen door de eerste) hadden duizenden militairen direct de dood gevonden, maar na afloop lagen vele duizenden ook nog zwaargewond op het slagveld, deels in afwachting van een zekere dood.

De slag in de buurt van het Gardameer, de grootste sinds de Napoleonistische tijd, zou om tal van redenen de geschiedenis ingaan. Het was de laatste waarbij Europese vorsten, in dit geval keizer Napoleon III, koning Victor Emmanuel II en keizer Frans Jozef I, hoogstpersoonlijk leidinggaven aan hun krijgsmachten. De Frans-Sardijnse zege opende de weg naar de eenwording van Italië een paar jaar later.

De Eerste Geneefse Conventie

Maar er werd ook geschiedenis geschreven, omdat Dunant niet meer loskwam van wat hij had gezien. Het motiveerde hem tot de oprichting van het Rode Kruis, en zorgde ervoor dat hij zich sterk ging maken voor afspraken over gedragsregels in geval van oorlog. Dunant en ‘zijn’ Rode Kruis waren in 1864 een van de motoren achter de Eerste Geneefse Conventie (er zouden later nog drie conventies volgen). Daar wordt nu naar verwezen bij de luide roep om de berechting van de verantwoordelijken voor de afgelopen week zichtbaar geworden gruwelen in het Oekraïense plaatsje Boetsja.

In de Zwitserse stad werden onder meer afspraken gemaakt over het verzorgen van gewonden en het bergen van doden ongeacht de partij waartoe ze behoorden. Daarnaast moesten burgers en het Rode Kruis gelegenheid krijgen om zonder gevaar voor eigen leven hun verzorgende werk te kunnen doen.

De Geneefse Conventie was niet de enige poging om juridische orde in de chaos van de oorlog te scheppen. In de Verenigde Staten had president Abraham Lincoln de Amerikaans-Duitse professor Francis Lieber opdracht gegeven om regels op te stellen voor de omgang met burgers en krijgsgevangenen in het heetst van de strijd. Lieber kwam in 1863 met zijn code. Die werd in de praktijk van de op dat moment woedende Amerikaanse Burgeroorlog niet altijd nageleefd, maar het was – zeker in combinatie met de Geneefse Conventie – een aanzet tot verder denken en debatteren over oorlogsrecht.

Twaalf landen ondertekenden de Eerste Geneefse Conventie: Zwitserland, Nederland, Frankrijk, Pruisen, België, Denemarken, Spanje, Portugal, Italië, Würtemberg, Baden en Hessen.

Niet iedereen hield zich aan de afspraken

In de jaren die volgden sloten steeds meer naties zich aan. Maar in geval van oorlog kwam het geregeld voor dat de ene partij zich wel gedroeg volgens de in Genève gemaakte afspraken en de andere niet. Pruisen voerde in 1866 oorlog in lijn met de Geneefse Conventie, tegenstander Oostenrijk niet. In 1894 volgde Japan de normen en China niet.

Ondertussen doemden steeds nieuwe vragen op. Dienden de gemaakte afspraken ook te worden nageleefd in burgeroorlogen? Golden de regels alleen in de strijd tussen christelijke naties onderling, of dienden die eveneens te worden geëerbiedigd tijdens gevechten met anders gelovende volkeren?

Niet Zwitserland of Nederland maar het jonge België trad in deze decennia aan als aanjager van het nieuwe vakgebied. Universiteitsstad Gent kreeg in 1873 Het Institut de Droit International. Op initiatief van de Russische tsaar Alexander vond in Brussel een conferentie van vijftien staten plaats met als doel te komen tot verdere afspraken over het oorlogsrecht. Van een ondertekend verdrag kwam het niet. De bijeenkomst was desalniettemin weer een volgende stap op weg naar scherpere codes over toegestane en verboden gedragingen.

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril. Eerdere afleveringen van de rubriek Déjà Vu leest u hier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden