InterviewLeena Menghaney

De geschiedenis herhaalt zich: ‘Na hiv werken rijke landen nu de bestrijding van de coronacrisis tegen’

Leena Menghaney van Artsen Zonder Grenzen. Beeld MSF-Access-Campaign
Leena Menghaney van Artsen Zonder Grenzen.Beeld MSF-Access-Campaign

Patenten van de farmaceutische industrie maken de coronabestrijding te duur voor arme landen. Tijd om die te omzeilen, bepleit Leena Menghaney van Artsen zonder Grenzen.

Tot begin deze eeuw waren aidsmedicijnen onbetaalbaar voor arme landen. Voor een groot deel van de wereldbevolking betekende een diagnose bijna automatisch ook een doodvonnis. De wereldwijde sterfte nam pas af nadat de Wereldhandelsorganisatie in 2001 de ‘Verklaring van Doha’ had aangenomen. Die gaf landen het recht om de patentbescherming van allerlei hiv-medicijnen op te heffen. Zo konden ze op grote schaal generieke versies van die medicijnen produceren.

Ook nu is zo’n verklaring weer noodzakelijk, vinden landen als Zuid-Afrika en India, die daartoe een voorstel indienden bij de Wereldhandelsorganisatie. Het moet ervoor zorgen dat medicijnen, tests en vaccins goedkoper geproduceerd kunnen gaan worden. Het voorstel wordt tot nu toe tegengewerkt door rijke landen.

De geschiedenis herhaalt zich, ziet Leena Menghaney, hoofd van de Access-campagne in Zuid-Azië van Artsen zonder Grenzen, die actievoert voor het voorstel.

Zijn de hiv-epidemie en de covid-pandemie vergelijkbaar?

“Bij beide werd al vrij snel duidelijk dat antiretrovirale middelen effect hebben, en levens kunnen redden. Halverwege de jaren negentig kwamen die breed beschikbaar voor mensen met hiv in de Verenigde Staten en Europa. Tegelijkertijd gingen in landen als Thailand en Zuid-Afrika nog heel veel mensen dood. Dat enorme verschil dreigt zich ook nu weer af te tekenen: in het komende kwartaal worden vaccins uitgerold in rijke landen, terwijl haast geen enkel arm land daar nog toegang toe heeft.

“Wat arme landen destijds ook merkten, was dat farmaceutische bedrijven niet geïnteresseerd zijn in hun markten, maar liever lucratieve markten in het Westen bedienen.”

null Beeld Sander Soewargana
Beeld Sander Soewargana

Individuele landen kunnen toch de patenten opheffen als ze dat in hun geval nodig achten?

“Dan zit je nog altijd met het probleem dat ze moeilijk te verhandelen zijn, door de bescherming van intellectueel eigendom. Dus Brazilië kon zijn generieke medicijnen niet exporteren naar landen als Kenia of Oeganda. De onderhandelingen daarover met de farmaceutische industrie liepen op niets uit. Dus moest er een wereldwijde verklaring komen.”

Die stuitte ook toen vast op tegenstand?

“Gigantische tegenstand. Eigenlijk van dezelfde landen als die nu weer tegen het voorstel van Zuid-Afrika en India zijn. Deze landen blijven de bescherming van farmaceutische bedrijven belangrijker vinden dan het algemeen belang. Uiteindelijk bogen ze destijds voor de druk van de publieke opinie, ze werden in verlegenheid gebracht door de verhalen over massale sterfte overal ter wereld.”

Ook Nederland is nu tegen. Waarom?

“In de Wereldhandelsorganisatie is Nederland gebonden aan de inbreng van de Europese Commissie. We weten dat de Nederlandse regering erkent dat patenten een probleem kunnen zijn in gezondheidszorg. Bij de VN hebben ze daarover verklaringen afgelegd, bijvoorbeeld in het kader van de bestrijding van hepatitis C.

“Tot nu toe hebben we niet gezien dat de Nederlandse regering zich op Europees niveau sterk gemaakt heeft voor een ander standpunt. Dat is jammer, want dat zorgt ervoor dat landen met een grote farmaceutische industrie meer stem krijgen in de besluitvorming.”

De eerste vaccins komen pas net beschikbaar. Is het niet wat vroeg om te concluderen dat de markt niet werkt?

“Vaccins alleen gaan dit niet oplossen. Het duurt nog heel lang voor die voor alle landen beschikbaar gaan zijn. In de tussentijd worden er nog heel veel mensen ziek, en hebben we antiretrovirale medicijnen nodig, en goedkope sneltests.

“Bovendien is het precies de les geweest van hiv dat we niet eindeloos moeten wachten tot de markt dit soort dingen oplost. We weten al dat patenten een barrière zijn bij het bestrijden van dit soort epidemieën. Waarom zouden we opnieuw wachten tot er weer heel veel mensen zijn overleden voor we maatregelen nemen?”

Lees ook:

De coronabestrijding dreigt te mislukken – en dat is de schuld van de rijke landen

Terwijl Canada straks genoeg doses van coronavaccins heeft om de bevolking zes keer in te enten, staan veel arme landen met lege handen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden