Een opslag van buizen voor de omstreden gaspijpleiding Nord Stream 2 tussen Rusland en Duitsland door de Baltische Zee. De pijpleiding is vrijwel afgebouwd, maar voor de ingebruikname liggen in Duitsland nog een aantal politiek hobbels.

ReportageGasleveranties Europa

De gaspoort van Oekraïne vreest groot onheil door Nord Stream 2

Een opslag van buizen voor de omstreden gaspijpleiding Nord Stream 2 tussen Rusland en Duitsland door de Baltische Zee. De pijpleiding is vrijwel afgebouwd, maar voor de ingebruikname liggen in Duitsland nog een aantal politiek hobbels.Beeld AP

Nog is Oekraïne essentieel als doorvoerland voor gas van Rusland naar Europa. De nieuwe verbinding, Nord Stream 2, brengt alleen maar onheil, vrezen ze in Soemi. ‘Ze zullen zonder ons beslissen over ons’.

Michiel Driebergen

Terwijl hij een spies met worsten ronddraait boven de vlammen wisselt kerstmarktverkoper Vitali Sergejevitsj de ene anekdote af met de andere legende. Eind negentiende eeuw, zo vertelt hij, werd de stad Soemi groot gemaakt door Ivan Karitonenko. Deze zakenman opende een aantal suikerfabrieken in de stad. Zijn broer, een lapzwans die zich liever met wodka en vrouwen bezighield, verkocht een van de fabrieken aan Duitse investeerders om zijn gokverslaving te bekostigen. Toen de kopers kwamen opdagen, verzon de zakenman een list. “Jullie hebben de fabriek gekocht, maar niet de grond eronder”, sprak hij. De Duitsers dropen af, en Ivan Karitonenko kreeg een standbeeld in het centrale park.

Gasprijzen

Of de Oekraïners de Duitsers nu ook te slim af zijn is de vraag. Met een gloednieuwe pijpleiding, de Nord Stream 2, wordt Duitsland straks via de Baltische Zee van aardgas voorzien. Zo omzeilt leverancier Rusland doorvoerland Oekraïne, dat een compleet stelsel aan gasleidingen heeft liggen en nu nog miljarden aan het transport verdient. “Wij zullen straks minder gas krijgen”, zegt kerstmarktverkoper Vitali Sergejevitsj terwijl hij het vuur nog eens oppookt. “Maar jullie gaan het ook merken. Rusland verhoogt de gasprijzen voor Europa nu al.”

Soemi, dat ‘de gaspoort van Oekraïne’ wordt genoemd, ligt niet alleen vlak bij de Russische grens, maar ook aan de Oerengoj–Pomari–Oezjhorod-pijpleiding. Door die buis wordt gas van Siberië naar Europa vervoerd. In de besneeuwde velden nabij de stad tref je een reusachtig compressiestation aan. Daar wordt druk op de leidingen gezet, zodat het gas richting het westen kan stromen. “Nu vormt Oekraïne nog een buffer tegen Rusland”, aldus Vitali Sergejevitsj. “Zodra wij aangevallen worden, kunnen jullie de volgende zijn.”

Ook in Soemi gonst het van de verhalen over de Russische troepenopbouw langs de grens met Oekraïne. Hoewel de straten breed genoeg zijn om tanks door te laten rollen, jaagt er momenteel vooral een ijzige Siberische kou langs de huizen uit de tsarentijd.

Oleksandr Telizjenko, hoogleraar economie aan de Universiteit van Soemi. Beeld Michiel Driebergen
Oleksandr Telizjenko, hoogleraar economie aan de Universiteit van Soemi.Beeld Michiel Driebergen

Narigheid voor gaspoort Soemi

De komst van de Nord Stream 2 belooft narigheid voor Soemi, denkt ook Oleksandr Telizjenko, hoogleraar economie aan de lokale universiteit. In zijn kantoor in het veertien verdiepingen tellende gebouw aan de hoofdweg van de stad staat een maquette van het compressiestation. Het gas dat daar wordt doorgepompt is niet alleen afkomstig uit Rusland, vertelt hij, maar ook van lokale gasvelden. Omdat het systeem gebouwd is om gas westwaarts te transporteren is teruggeleiding naar het oosten onmogelijk, legt de deskundige uit. “Soemi heeft de grootste gasvoorraad van Oekraïne, maar kent straks ook het grootste gastekort.”

Zo symboliseert Soemi de benarde positie waarin zijn land verkeert zodra de Nord Stream 2 in gebruik wordt genomen. Het transportsysteem van Oekraïne is verouderd en het ontbreekt aan de financiële middelen voor onderhoud. Met de komst van de nieuwe pijpleiding heeft Europa geen belang meer om te investeren in het buizenstelsel.

Gaspijpleidingen van Rusland naar Europa. Beeld Bart Friso
Gaspijpleidingen van Rusland naar Europa.Beeld Bart Friso

Momenteel weerhoudt het functioneren van de Oekraïense gasinfrastructuur de Russen nog van een grootschalige aanval, zegt Oleksandr Telizjenko. “Als er oorlog uitbreekt zal Oekraïne de gasleiding afsluiten. Dan moet Europa wel ingrijpen.” Zodra in 2024 de termijn van het contract tussen Rusland, Oekraïne en Europa afloopt ligt de zaak anders. “Ze zullen zonder ons beslissen over ons”, vreest de hoogleraar.

Poetins ‘Novorossia’

“Wij zien dit project puur door de bril van staatsveiligheid”, aldus de Oekraïense president Volodimir Zelenski afgelopen najaar na een ontmoeting met toenmalig bondskanselier Angela Merkel. De pijpleiding is “een geopolitiek wapen van het Kremlin” en “gevaarlijk voor Europa”. Terwijl Midden- en Zuid-Europa nu via Oekraïne van gas worden voorzien, betekent Nord Stream 2 een machtsverschuiving ten voordele van Duitsland, vult Telizjenko aan. “Greifswald wordt de nieuwe hoofdstad van Europa”, zegt hij, duidend op de Noord-Duitse stad waar de de nieuwe pijpleiding aanmeert.

Naar het door pro-Russische rebellen in 2015 veroverde Debaltsevo in de Oost-Oekraïense Donbas-regio, wordt vanuit Rusland ook een gaspijpleiding aangelegd. Beeld Nikolai Trishin/TASS
Naar het door pro-Russische rebellen in 2015 veroverde Debaltsevo in de Oost-Oekraïense Donbas-regio, wordt vanuit Rusland ook een gaspijpleiding aangelegd.Beeld Nikolai Trishin/TASS

De hoogleraar pakt er een kaart van Oekraïne bij. Een eventuele Russische militaire actie is aan de hand van de gasleidingen te voorspellen, denkt hij. De pijp door de provincie Donbas is al onder controle van door Rusland gesteunde gewapende milities. Een andere gasleiding, de zuidelijke Trans-Balkan-verbinding, ligt in het gebied dat door de Russische president Poetin Novorossia, oftewel Nieuw-Rusland wordt genoemd. Die regio, aan de kust van de Zwarte Zee, wordt door militaire experts beschouwd als het doel van een potentiële invasie.

De gasleiding langs Soemi is voor Rusland straks simpelweg overbodig. “We zouden de politieke angel uit de gas-discussie moeten halen”, vindt Oleksandr Telizjenko. “Maar helaas ontbreekt het in Europa aan krachtige politici.”

Duitse twijfel

De aanleg van de Nord Stream 2 tussen Rusland en Duitsland, een 10 miljard euro kostend project, is inmiddels voltooid. Zodra de pijpleiding naast de al bestaande Nord Stream 1 in gebruik wordt genomen stroomt er jaarlijks 55 miljard kubieke meter aan gas extra door de Baltische Zee: dat is twee maal de capaciteit van de Oerengoj–Pomari–Oezjhorod pijpleiding.

Terwijl Poetin een verlaging van de gasprijzen in Europa belooft, brengt de Russische troepenopbouw aan de Oekraïense grens de nieuwe Duitse regering aan het twijfelen. “Bij verdere escalatie moet de gasleiding niet in gebruik worden genomen”, aldus de minister van buitenlandse zaken Annalena Baerbock. Minister Robert Habeck van economie en energie noemde de Nord Stream 2 “vanuit geopolitiek gezichtspunt een fout”.

Lees ook:

Deze rol speelt Poetin in onze gekte rond de gasprijzen

De gekte rond de gasprijzen houdt aan. Welke rol speelt Rusland als gasgigant daarin? Vijf stellingen over de macht van het gas en de invloed van Rusland.

Poetin gebruikt het alleen voor zijn eigen agressie, dus Nederland moet van het Russisch gas af

Extra gas uit Rusland: Poetin gebruikt dat alleen maar voor zijn eigen agressie. Tijd ook voor Nederland om de nieuwe pijplijn te weigeren, schrijft Marcel Hendriks.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden