Maria Ressa, ceo van de Filipijnse nieuwssite Rappler, begin deze maand buiten de rechtbank in Manila.

InterviewMaria Ressa

De Filipijnse Maria Ressa strijdt voor de onafhankelijke journalistiek: ‘Sociale media verdienen aan het virus van de leugen’

Maria Ressa, ceo van de Filipijnse nieuwssite Rappler, begin deze maand buiten de rechtbank in Manila.Beeld EPA

De Filipijnse journalist Maria Ressa krijgt dit jaar de Four Freedoms Award voor de vrijheid van meningsuiting. Ressa zet zich in voor onafhankelijke journalistiek in haar land, waar nepnieuws en haatcampagnes via sociale media een hoge vlucht hebben genomen.

Ondanks de constante dreiging van geweld en rechtszaken maakt Maria Ressa, online vanuit Manila, een opgewekte indruk. De ceo van de Filipijnse nieuwssite Rappler, een luis in de pels van de autocratische president Rodrigo Duterte, praat snel en met veel passie over haar werk en de toestand in haar land.

Wat betekent de toekenning van de Four Freedoms Award voor u?

“De Filipijnse regering wil dat we stil blijven en geen vragen stellen. Ze willen niet ter verantwoording worden geroepen. Zo’n prijs werpt licht op ons werk en dat helpt.

De grap is dat ik dit werk al 35 jaar op deze manier doe. Ik ben begonnen als verslaggever toen de fax nog iets nieuws was. Nu is het is een heel andere wereld, maar onze missie is nog steeds dezelfde: de macht ter verantwoording roepen.

Dat werk loopt alleen steeds meer gevaar. De afgelopen tien jaar is de persvrijheid teruggedraaid, over de hele wereld. Volgens een onderzoek van de universiteit van Oxford dringen sociale media de democratie terug in zeker tachtig landen. Dat is dus niet alleen een probleem in mijn land, maar in iedere democratie.”

Hoe is uw eigen situatie, kunt u veilig de straat op?

“Ik word aangevallen op sociale media. Er is een gezamenlijke actie bezig om het vertrouwen in de journalistiek en de democratie te ondermijnen, geloofwaardigheid aan te tasten. Dat is het doel. Leugens, gekoppeld aan woede en haat, verspreiden zich sneller en verder via sociale media.

En pas op: online geweld wordt vertaald in echt geweld. Je ziet het bij de aanslagen in Christchurch in Nieuw-Zeeland en op een synagoge in Philadelphia, die daders waren allemaal opgejut via sociale media.

Veel reacties zijn bedoeld om mij neer te halen, met misogyne opmerkingen over hoe ik eruit zie. Ze willen me vernederen tot ik stil ben. Daarnaast willen ze mensen overtuigen dat ik corrupt ben, een crimineel. Dat begon in 2016, toen lachte ik erom. Een jaar later zei Duterte hetzelfde in een nationale toespraak en een week later kregen Rappler en ik onze eerste dagvaarding.

In 2018 begonnen elf rechtszaken tegen mij, in 2019 ben ik twee keer gearresteerd en een nacht vastgehouden. Ze wilden dat ik hun macht zou voelen. In dat jaar bracht ik zeventig tot tachtig procent van mijn tijd door in de rechtbank, ik moest toestemming vragen om te kunnen reizen.

In 2020 ben ik veroordeeld voor cyber libel (online smaad, red.). Het ging om een kwestie van acht jaar daarvoor, toen de wet die we zogenaamd hebben overtreden nog niet eens bestond. Dat is kafkaësk. Nu lopen er nog negen zaken tegen mij, vanwege smaad, belastingontwijking en aandelenfraude. Ze doen alsof ons moederbedrijf in aandelen heeft gehandeld, waanzin.”

Hoe staat het met de media op de Filipijnen?

“Voor Duterte hadden de Filipijnen een robuuste democratie. Dat was zo sinds 1986, toen dictator Ferdinand Marcos er na 21 jaar uitgegooid werd. Dat was een vonk die wereldwijd een democratische beweging heeft aangestoken. Maar de slinger is weer teruggezwaaid, richting fascisme.

Duterte viel na zijn aantreden direct de grootste krant aan en binnen twee weken kondigde de eigenaar aan dat hij zou verkopen. Daarna trok Duterte de licentie in van de grootste tv-zender, ABS-CBN, die onafhankelijk nieuws uitzond.

Journalisten weten nu wat de persoonlijke gevolgen kunnen zijn als ze kritisch verslag doen. Dan word je aangevallen via de sociale media en dat voel je. We hebben de schijn van democratie, maar als je dieper graaft merk je dat er kosten aan verbonden zijn.

Er zitten journalisten in de gevangenis, dat hangt als een zwaard van Damocles boven ons hoofd. De Filipijnen hebben een grondwet die gevormd is naar die van de Verenigde Staten, maar het gebruik van je rechten kan gevaarlijk zijn.”

null Beeld Hollandse Hoogte / Polaris Images
Beeld Hollandse Hoogte / Polaris Images

Hoe volgt de gemiddelde Filipino het nieuws?

“Steeds meer via sociale media. Volgens onderzoek van het sociale media platform Hootsuite brengen Filipino’s de meeste tijd door op het internet, meer dan tien uur per dag. Er wonen hier 109 miljoen mensen, 72 procent van hen was al voor de pandemie online en nu nog meer.

Bijna alle internetgebruikers zitten op Facebook. Daar zijn accounts actief die fake news verspreiden, sommige verbonden met de politie en de regering, andere aangestuurd vanuit China. Die vallen journalisten aan en voeren campagne voor Duterte.

Sociale media verdelen en radicaliseren ons, dat blijkt uit ieder onderzoek. Leugens, gekoppeld aan woede en haat, verspreiden zich sneller en verder. En dan de feiten. Als je het daarover niet eens bent, is er geen waarheid. Als je geen waarheid hebt, is er geen vertrouwen. En als dat allemaal ontbreekt, hoe kan je dan een democratie hebben? Hoe kan je iets oplossen zonder feiten, waarheid en vertrouwen? Dat geldt ook voor de coronacrisis of het klimaatprobleem.

De regering vervangt de feiten door haar eigen verhalen, zoals: journalisten zijn criminelen. Dit gebeurt niet alleen hier, kijk naar stop the steal in de Verenigde Staten. Dat verhaal is al in augustus 2018 verspreid door Russia Today en vervolgens opgepikt door Steve Bannon, Tucker Carlson en QAnon. Allemaal voordat Donald Trump zei dat de verkiezingen gestolen waren.”

Wat is het effect van de opkomst van de sociale media?

“Journalisten, activisten en politici van de oppositie worden aangevallen. Sociale media zijn een gedragsveranderend systeem geworden. Er wordt met ons geëxperimenteerd, wij zijn als de honden van Pavlov.

Chris Wiley, de klokkenluider van Cambridge Analytica, heeft de Filipijnen een petri-schaaltje genoemd (CA is een Brits consultancybedrijf dat in 2018 is gesloten na schandalen rond beïnvloeding van de politiek in onder andere het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten, red.). Cambridge heeft zijn tactieken voor massamanipulatie hier getest. Wij waren de proefkonijnen, Hillary Clinton was bij de campagne van 2016 het doelwit.

Toen Duterte in dat jaar aan de macht kwam, begon hij ook met wij tegen zij. Net als Trump: je bent voor ons of tegen ons. Zo schoven zijn aanhangers naar rechts en de oppositie naar links. Vermenigvuldig dat eens met vijf jaar.

We leven ondertussen in een illusie die inspeelt op onze biologie, op woede en haat. We hebben te maken met een leugenvirus. Als je eenmaal bent besmet, verandert dat je kijk op de wereld. Het zal nog lang duren voor de mensen hiervan genezen zijn.

En wie verdienen hieraan? Sociale media, dit is hun businessmodel. Wie heeft er wat bij te winnen? Degenen die aan de macht zijn, de digitale autoritairen die gebruik maken van onze zwakheden. En de sociale media weten dat!”

Maria Ressa arriveert begin 2019 bij een rechtbank in Manila vanwege een aanklacht tegen haar van online haat.  Beeld Hollandse Hoogte / EPA
Maria Ressa arriveert begin 2019 bij een rechtbank in Manila vanwege een aanklacht tegen haar van online haat.Beeld Hollandse Hoogte / EPA

Hoe gaat het ondertussen met uw bedrijf, Rappler?

“Het gaat goed. Wij zeggen: What doesn’t kill you makes you stronger (wat je niet doodt, maakt je sterker, red.) In januari 2018 wilde de regering onze licentie intrekken, toen verloren we direct de helft van onze adverteerders. Zij zijn niet de moedigste mensen.

Maar vorig jaar zijn we weer gegroeid, we hebben 21 mensen aangenomen, ondanks alle aanvallen. We hebben nu meer dan honderd mensen in dienst en vijftien miljoen unieke gebruikers per maand. We zijn gediversifieerd, we halen niet alleen inkomsten uit advertenties.

Ik ben met Rappler begonnen om onafhankelijk te kunnen zijn. De regering probeert ons te sluiten, maar in tegenstelling tot anderen vechten wij terug. Rappler wordt geleid door journalisten, wij hebben geen andere economische belangen.

Vanaf 2016 hebben wij de rechteloosheid aangekaart. Er zijn hier op de Filipijnen al tienduizenden mensen gedood in de extra judicial killings (moorden door politie en milities, vooral in de strijd tegen drugs, red.). Het geweld neemt toe de afgelopen weken. Tijdens bloody Sunday, op 7 maart van dit jaar, zijn negen activisten doodgeschoten, in hun huizen, door de politie. Er is echt gevaar, geweld en angst, en het wordt niet beter.”

Prestigieuze prijs voor Maria Ressa

Maria Angelita Ressa (1963) is een Filipijnse journalist, mede-oprichter en ceo van de nieuwssite Rappler. Ressa groeide deels op in de Verenigde Staten en studeerde daar aan de universiteit van Princeton. Ze werkte voor de nieuwszender CNN, onder meer in Indonesië en ze leidde de redactie van het Filipijnse tv-station ABS-CBN. In 2011 richtte ze Rappler op, in 2018 werd ze door het tijdschrift Time gekozen als persoon van het jaar. Op 31 maart krijgt zij, in een online ceremonie vanuit Middelburg, de Four Freedoms Award 2021 voor de vrijheid van meningsuiting.

De Four Freedoms Awards worden jaarlijks toegekend aan mensen die zich hebben ingezet voor de vier vrijheden die de Amerikaanse president Franklin Delano Roosevelt in 1941 noemde in een toespraak: vrijheid van meningsuiting, vrijheid van religie, vrijwaring van angst en vrijwaring van gebrek. Daarnaast is er een algemene vrijheidsprijs. De uitreikingen gebeuren om het jaar in Hyde Park in de VS en in Middelburg, omdat de voorouders van Roosevelt uit Zeeland kwamen.

Ondanks alles is Duterte populair bij veel Filipino’s. Hoe kan dat?

“Duterte geeft je de vrijheid om de slechtste versie van jezelf te zijn. Als je iemand haat, zegt hij dat het oké is. ‘Kill’, zegt hij tegen de politie en militairen. Maar vergeet niet: hij is in 2016 gekozen met 39 procent van de stemmen terwijl er vijf kandidaten waren. Dat is bepaald geen grote overwinning (de Filipijnse presidentsverkiezing kent maar een ronde, waarin de kandidaat met de meeste stemmen wint, red.).

Er zijn onderzoeken die melden dat Duterte populairder is dan Trump ooit is geweest. Maar de enquêteurs komen bij mensen thuis en schrijven hun namen op. Zou je het dan zeggen als je tegen de president bent? Hoe weeg je de angstfactor?

Zo werkt Duterte. Ik heb hem geïnterviewd en gevraagd: leidt u met geweld en angst? Ja, zei hij! Hij wil ons intimideren en bang maken.”

Voelen sommige mensen zich door zijn anti-drugscampagne toch veiliger, bijvoorbeeld in de sloppenwijken?

“Nee, de armen zijn juist degenen die gedood worden. Het zijn de geprivilegieerden die er voordeel bij hebben, zij zijn onschendbaar dankzij patronage (bescherming door invloedrijken, red.). Dat werkt volgens het principe van de wortel en de stok: als je niet met ons meedoet, krijg je ook niks.

Onze verslaggever sprak met de moeder van iemand die is gedood in de drugsoorlog, een vrouw die niks heeft. Ondanks onze waarschuwingen wilde ze met haar naam vermeld worden. Maar de rijken spreken zich natuurlijk niet uit tegen het onrecht.”

Wat kan de buitenwereld doen om de situatie op de Filipijnen te verbeteren?

“Er aandacht aan besteden. De Europese Unie kan sancties instellen tegen individuen en de visa intrekken van overheidsdienaren die journalisten aanvallen.

Maar vooral: maak regels voor de tech-industrie, stop de straffeloosheid. Help onafhankelijke journalistiek te overleven en realiseer je dat onze gemeenschap en onze geest gemanipuleerd worden. Dat mag niet straffeloos gebeuren.”

Waar put u hoop uit?

“Creativiteit. Als we hieruit komen, staan we op de puinhopen van een verwoeste wereld. Ons journalistieke ecosysteem is dan weg. Eigenlijk is het wel spannend om eerlijk naar die wereld te kijken en een betere te creëren, duurzamer en gelijkwaardiger. Dat is wat we dagelijks proberen te bereiken met Rappler.”

Lees ook:
Filipijnse president Duterte geeft toe dat hij illegaal moordt

President Duterte erkent dat er in zijn opdracht wordt gemoord. Het Internationaal Strafhof in Den Haag luistert mee.

‘Duterte wil dictator worden, maar dat lukt hem niet’

De Filipijnse president Duterte probeert alle macht te grijpen, zegt senator Antonio Trillanes. Maar de senator heeft goede hoop dat dit niet lukt. ‘De democratie op de Filipijnen zal overleven.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden