Brexit

De EU-burgers in Engeland voelen hoe hard de brexit is

Schotland gaat zijn eigen weg. De Schotse premier Nicola Sturgeon zegt juist dolgraag EU-burgers te willen blijven verwelkomen. Er is een speciale campagne voor opgezet in Schotland. Beeld Photo News

Zo’n drie miljoen EU-burgers die in het Verenigd Koninkrijk wonen, moesten actie ondernemen om na de brexit te mogen blijven. Ze vrezen dat ze zich nooit meer zo veilig zullen voelen als voorheen.

Alexandra Bulat ging op haar achttiende studeren. Zoals veel mensen in haar land, Roemenië, besloot ze die studie in het buitenland te gaan doen. Beter voor je carrière, zeiden de mensen. Neem Engeland: goed onderwijs, en met de taal kun je later overal terecht. Dat is nu acht jaar geleden.

Het beviel haar in Londen. Na een bachelor kwam een master, na de master is er nu een PhD. Ze lacht, als ze vertelt wat het onderwerp is: attitudes ten opzichte van vreemdelingen. “Ik begon eraan met de gedachte dat ik onderzoek zou doen naar hoe andere mensen worden behandeld. Mensen uit Afrika, Azië. Tot de brexit. Nu gaat het opeens over mij.”

Want net als veel van de andere drie miljoen Europeanen in het Verenigd Koninkrijk voelt Bulat plotseling dat ze een vreemde is in het land waar ze woont. Dat heeft alles te maken met de brexit. Wil Bulat in het Verenigd Koninkrijk mogen blijven wonen en werken, dan moet ze er iets voor doen. Ze moet een settled status aanvragen. De regering ontwierp er een supermoderne app voor, om het zo eenvoudig mogelijk te maken. Bulat vindt het maar niets.

“Het was inderdaad super makkelijk. Voor mij dan, als jongere, opgegroeid in het digitale tijdperk. Ik heb een app gedownload en mijn paspoort gescand, een paar vragen ingevuld en een paar dagen later kreeg ik bericht dat ik die settled status had. Maar ik kreeg geen pasje, geen stempel in mijn paspoort. Het bewijs dat ik hier op dit moment al minstens vijf jaar was en daarom mag blijven, bevindt zich ergens in een computer van de overheid. Dat maakt me zenuwachtig.”

Er zijn grote zorgen

Bulat is niet de enige. “Mensen is verteld dat er niets zou veranderen. Maar voor een heleboel verandert het proces van aanvragen van die status al alles”, zegt historica Tanja Bueltmann. Zij deed onderzoek over de ervaringen van Europeanen met het systeem, in opdracht van de organisatie van Europeanen in het Verenigd Koninkrijk die zich ‘De drie miljoen’ noemt. Ze ontdekte dat het meestal goed gaat. Maar er zijn grote zorgen.

Zo blijkt dat 89 procent van de Europeanen zich zorgen maakt over het uitblijven van enig fysiek bewijs dat ze in het Verenigd Koninkrijk mogen zijn.

De Britse overheid is tevreden: inmiddels hebben al meer dan 2,8 miljoen mensen het online-formulier ingevuld en een status gekregen. De meesten, die aannemelijk hebben gemaakt dat ze al langer dan vijf jaar in de UK verbleven, kregen de status van ‘gesettelde’. Een kleinere groep staat nu in de computer als pre-settled. Die status kunnen ze omzetten naar een permanente, zodra ze vijf jaar in het land zijn.

Alexandra Bulat is op maandagmiddag aanwezig in het kantoor van Amnesty International, waar die dag een bijeenkomst is voor welzijnswerkers die de ‘moeilijke gevallen’ onder hun hoede hebben. Ze hebben juridisch advies nodig, telefoonnummers, adressen van mensen die weten wat te doen. Ze stellen vragen namens mensen wier papieren niet worden opgestuurd door de ambassade of mensen met ingewikkelde scheidingsverhalen.

Wat ze moeten zeggen tegen Nederlandse vrouwen, wier naam anders in hun paspoort vermeld staat dan het statussysteem van de Britten kan begrijpen, weten ze al lang. ‘Bel op, ga naar je gemeente.’ Die gevallen worden vaak wel opgelost. Maar ingewikkelde zaken kunnen maanden vergen, en dan is de deadline van eind juni 2021 opeens best dichtbij.

“We zijn bang voor een herhaling van het Windrush-schandaal”, legt Scott Anslie uit op het Amnesty-kantoor. Anslie is vertrekkend lid van het EU-parlement. In zijn laatste speech in Straatsburg kwam hij op voor de moeilijke gevallen. “Ik heb gezien hoe mensen uit het Caribisch gebied een paar jaar geleden plotseling hun baan verloren, hun huis moesten verlaten, hoe hun gezondheidszorg werd ontzegd. Ik zag hoe ze werden teruggestuurd naar een land waar ze soms vijftig jaar niet waren geweest”, zei hij. “Diezelfde overheid doet nu hetzelfde met de mensen die door de mazen vallen van de regels die bedacht zijn voor EU-burgers.”

Het gaat hem, zegt Anslie in Londen, om ‘bijvoorbeeld vrouwen die gevlucht zijn voor huiselijk geweld’. “Voor hen is het vaak onmogelijk om aan te tonen dat ze al vijf jaar in het land zijn. Ze hebben geen doktersrekening meegenomen, huurcontracten stonden niet op hun naam, ze zaten niet op school en betaalden geen belasting.”

Ongewenst vreemdeling

De vrees van Scott Anslie is aangewakkerd door Amelia Gentleman, journaliste van de Britse krant The Guardian. Zij onthulde twee jaar geleden dat duizenden Britse burgers die ooit als landgenoten uit Jamaica kwamen, plotseling ongewenst vreemdeling waren geworden.

Het is het Windrush-schandaal gaan heten, naar de eerste boot vol immigranten uit Jamaica die in 1948 in Londen aanmeerde. Bij aankomst kregen zij een stempel in hun paspoort dat betekende dat ze permanent mochten blijven.

Na dat eerste schip volgden meer schepen, en nog meer, en daarna volgden de kinderen van de mensen op die schepen. Al die mensen deden niets verkeerd. Ze kwamen om te werken als verpleegkundige, onderwijzer, gewone banen. Ze betaalden belasting. Toch kon het gebeuren dat ze tientallen jaren later, zonder dat ze het wisten, in ongewenste vreemdelingen waren veranderd.

Gentleman kwam de kwestie voor het eerst op het spoor, toen ze het verhaal hoorde van Paulette Wilson, een vrouw van 58 jaar die tot twee keer toe gevangen was gezet, de laatste keer op het vliegveld, in afwachting van uitzetting naar het land dat ze alleen als klein kind had gekend. Wilson had een leven lang in Londen gewerkt, een paar jaar zelfs in een van de kantines van het Lagerhuis, een plek waar iedere werknemer grondig wordt gecheckt. Destijds was er nog niets aan de hand geweest.

Ze bleek een paspoort te hebben moeten bewaren van toen ze acht was

Gentleman, op de redactie van The Guardian: “Ze had nooit een paspoort aangevraagd, want ze ging nooit op vakantie. Ze had zich nooit afgevraagd of er iets verkeerd was aan haar immigratiestatus, want ze was als Engelse gearriveerd. Achteraf bleek ze een paspoort te hebben moeten bewaren van toen ze acht jaar was, al had niemand toen gezegd dat het een heel belangrijk document was dat een leven lang bewaard moest blijven”.

In de maanden die volgden, ontdekte Gentleman dat hetzelfde lot duizenden anderen beschoren was. Sommigen waren uitgezet, anderen waren uit voorzorg naar Jamaica vertrokken. Er waren mensen dakloos. Ze ontmoette een man die kanker had en die zijn behandeling plotseling zelf moest gaan betalen. Hoe meer ze erover opschreef, hoe meer mensen haar mailden om te zeggen dat het geen incidenten waren. Uiteindelijk moest de overheid toegeven dat er fouten waren gemaakt. De Windrush-mensen waren onbedoeld vermalen in de opeenstapeling van wetten tegen illegale immigratie.

Afgelopen oktober schreef Gentleman een artikel waarin ze stelde dat de EU-burgers in het Verenigd Koninkrijk nu hetzelfde te wachten staat. “Ik was toen met een 72-jarige vrouw van Duitse afkomst gaan proberen om settled status aan te vragen”, zegt ze achteraf. “Ze was op haar achttiende gekomen, als au pair. Ze woonde hier al meer dan vijftig jaar. Ze voelt zich veel meer Brits dan Duits. Het hele idee van een aanvraag om te mogen blijven, maakte haar angstig. Ze voelde zich opgejaagd, ze vond het eng. Op de een of andere manier werkte de scan-app niet met haar paspoort. Het kostte haar tweeënhalve maand voor het lukte. Toen was ze twee keer voor 24 uur uit het systeem gegooid, twee keer op en neer naar het gemeentehuis geweest in twee bussen en had ze vijftien pond betaald om een scan te laten maken.”

Gentleman ziet al waar het mis kan gaan. “Echt, het ministerie werkt aan alle kanten mee, dat is het probleem niet. Maar toen de eerste aantallen aanmelders werden gerapporteerd, was meteen duidelijk dat er een fout in het systeem zat. Veel meer mensen dan verwacht hadden de pre-settled status gekregen, ongeveer 40 procent.

“Toen bleek dat je op een cruciaal punt in de software kon klikken op ‘accepteert u pre-settled status?’. Mensen dachten dat ze ‘ja’ moesten zeggen. Maar dat betekent dat ze binnen vijf jaar nóg eens moeten aanvragen, en of ze dat doen is helemaal hun verantwoordelijkheid.

“Zelfs als het aanmeldingsproces een onwaarschijnlijk groot succes is, als het maar een paar procent is wie het niet lukt of die dacht dat het niet voor hen gold, dan zijn die paar procent al snel duizenden mensen. Voor hen kunnen de consequenties desastreus zijn.”

Ze wil niemand bang maken. Maar toch: “Die EU-burgers die niet de correcte status hebben kunnen vastleggen, kunnen als ze na de brexit in Groot Brittannië wonen, als illegale immigranten worden behandeld. Na het Windrush-schandaal weten we hoe dat eruitziet”.

De app als vriend

Op een bijeenkomst voor EU-burgers in Europa House wordt duidelijk dat er veel meer mis kan gaan. Daar spreekt advocaat Chris Benn streng tegen een zaal vol Europeanen die zich er nog niet toe konden zetten om met het systeem aan de slag te gaan – omdat ze geen smartphone hadden, of geen zin, of omdat ze bang waren te worden afgewezen. “U wordt niet afgewezen”, zegt hij. “Maar u moet die app tot vriend maken. U moet het systeem elke keer dat u verhuist of een nieuw verblijfsdocument heeft of een nieuw rijbewijs, daarvan op de hoogte brengen.”

Alexandra Bulat is nu al bang dat ze een keer zal vergeten een nieuw paspoort door te geven. “Ik probeer me voor te stellen hoe het gaat, in de toekomst. Als ik een huis wil huren, moet ik de huisbaas een code geven waarmee hij kan inloggen bij de overheid om te controleren of ik settled status heb. Ik voorzie dat er twee dingen kunnen misgaan. Óf ik heb een keer vergeten te zeggen dat ik een nieuw paspoort heb – dan kloppen mijn gegevens niet meer, maar dat kan ik dan misschien nog oplossen. Óf de huisbaas ziet dat hij tien dingen moet doen voor hij kan zien of ik wel of niet settled status heb. Mailen, een code ontvangen, die invoeren, dat soort dingen. Ik denk dat hij dan zegt: lieve Alexandra, voor jou tien anderen.”

‘Settled status’

De mensen die in 2016 voor de brexit stemden, wilden vaak dat er een einde kwam aan de immigratie van EU-burgers naar hun land. Vanaf deze week is het Verenigd Koninkrijk begonnen met het ontwerpen van eigen immigratieregels.

De naar schatting drie tot vier miljoen EU-burgers die al in het land zijn, mogen blijven. Zij moeten zich wel registreren. Dat moet liefst gebeuren voor 31 december 2020, want op die dag kan het zijn dat het land zonder deal de EU moet verlaten. Komt er wel een akkoord, dan is er nog tijd tot 30 juni 2021.

Iedereen die aannemelijk kan maken dat hij de afgelopen vijf jaar in het land was, krijgt ‘settled status’. Was het verblijf korter, dan is de status ‘pre-settled’. Die moet na vijf jaar worden omgezet in een ‘settled status’. Burgers dragen zelf de verantwoordelijkheid om dat te doen.

Lees ook:

Opinie: Hoe de EU de rechten van Britse burgers onder de mat veegt

Voor EU-burgers in het Verenigd Koninkrijk en Britse staatsburgers in de Europese Unie, gaat 23 juni 2016 de boeken in als een van de zwartste dagen van ons leven. Maar ook de aankondiging van een overeenkomst over het garanderen van burgerrechten zal opgenomen worden in dit lijstje, schrijft George Suchett-Kaye, een in Nederland woonachtige Brit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden