Morele verwonding

De eerste tekenen van ‘morele verwonding’ zijn al zichtbaar bij Russische soldaten. ‘Het zijn soms ook mensen die het maar overkomt’

Het Oekraïense leger staat op een veroverde Russische tank.  Beeld REUTERS
Het Oekraïense leger staat op een veroverde Russische tank.Beeld REUTERS

De militairen die nu in Oekraïne vechten, lopen groot risico ‘moreel verwond’ uit de oorlog te komen, zegt antropologe Tine Molendijk. De eerste tekenen zijn volgens haar al zichtbaar.

Pieternel Gruppen

Als Tine Molendijk naar het Oekraïense slagveld kijkt, zet ze haar antropologische bril op. En kijkt daarmee, zoals ze zelf zegt, door de lens van ‘de morele verwonding’. Een begrip dat nog maar recent onder de aandacht is gekomen bij krijgsmachten, maar dat haar als onderzoeker al jaren fascineert en waarover ze een boek schreef. Dan gaat het over psychische klachten die militairen kunnen ontwikkelen als ze tegen hun eigen normen en waarden in zijn gegaan, over gevoelens van schuld en schaamte en over twijfel. Had ik meer moeten doen of juist meer moeten nalaten?

Die specifieke blik kan inzicht bieden in de morele dilemma’s waar militairen tegenaan lopen, zegt Molendijk. “Rusland en Oekraïne zijn niet twee personen die met elkaar vechten; het zijn landen waarbinnen mensen zijn overgeleverd aan de bepalingen van hun regering. Manschappen bestaan niet alleen uit schurken en agressors die met volle overtuiging een land binnenvallen. Het gaat om mensen die het soms ook allemaal maar overkomt. Die denken: wat doe ik hier? Dat weten we van oorlogen uit het verleden en dat meen ik nu ook met name bij de Russische militairen in Oekraïne te zien.”

Die observatie is met alle propaganda die rondgaat lastig vast te stellen, geeft Molendijk toe. Toch ziet ze nu al allerlei aanwijzingen die bij de Russische militairen kunnen duiden op morele verwonding. “Militairen die hun voertuig zomaar ergens dumpen, eenheden die zich zonder weerstand overgeven aan Oekraïense troepen, gevangengenomen Russen die vertellen dat ze dachten alleen op militaire oefening te gaan. Natuurlijk, het is allemaal moeilijk te verifiëren, maar het is wel een feit dat manschappen in oorlogstijd vaak niet precies weten waar ze op af worden gestuurd. Aan veel dienstplichtigen was beloofd dat ze niet naar het front zouden worden gestuurd.”

Morele verwonding ook bij Oekraïners

Russische militairen lopen groter risico op morele verwonding dan de Oekraïense, denkt Molendijk. Hoewel ook die laatste groep daar zeker last van kan krijgen, zegt ze. Bijvoorbeeld als een Oekraïense militair zich verschuilt tussen de bevolking en er daardoor burgerslachtoffers vallen.

“Het doden van een ander mens is altijd lastig. Maar trauma gaat niet zozeer om hoeveel geweld je meemaakt en hoeveel bloed je ziet, maar om de betekenis die het krijgt.”

Een gevoel van rechtvaardiging of bredere zingeving kan bescherming bieden tegen schuldgevoelens, legt Molendijk uit. “Maar aangezien zij de agressor zijn, is de rechtvaardiging aan de kant van de Russische militairen minder beschikbaar, helemaal omdat ook burgerdoelen worden aangevallen. Bovendien beginnen in hun eigen land over het hogere doel – de bescherming van Rusland of bevrijding van Oekraïne – barstjes te ontstaan. De militairen kunnen zich verraden gaan voelen door Poetin.” De verwantschap met de inwoners van het buurland maakt het voor Russische militairen extra zwaar. “Ze vechten soms letterlijk tegen hun ‘Oekraïense broeders’.”

Zichzelf kwijtraken

Vervolgens zullen de militairen – als ze het al overleven – terugkeren naar Rusland, waar vervreemding op de loer ligt, waarschuwt Molendijk. “Door een deel van de bevolking zullen ze als helden worden gezien, door een ander deel als schurken. Ze kunnen zichzelf letterlijk kwijtraken aan de oorlog.”

De antropologe begrijpt best dat er in deze fase van de oorlog nog niet zoveel aandacht is voor ‘morele verwonding’. Toch zou het volgens haar goed zijn als ook in het Westen iets meer wordt stilgestaan bij het lot van Russische dienstplichtigen. “Op sociale media wordt gejuicht als Russische militairen beschoten worden. Mensen weten wel dat het deels Poetins oorlog is, maar beseffen niet dat ook zij zo’n militair hadden kunnen zijn als ze in Rusland waren opgegroeid.”

Normaal gesproken weet Molendijk zich als antropologe omgeven door ‘veel vredesduiven’, zegt ze. “Omdat ik voor defensie ging werken, gold ik vaak als uitzondering. Maar nu merk ik dat veel vredesduiven oorlogshaviken zijn geworden.”

Het slagveld is niet zwart-wit

Haar collega’s van de krijgsmacht, waar Molendijk als antropoloog in dienst is, stellen zich genuanceerder op, merkt ze. “Juist militairen weten uit ervaring heel goed dat het slagveld niet zwart-wit is. Vanmorgen had ik voor een college een militaire collega uitgenodigd om zijn ervaringen in Afghanistan te delen met de cadetten. Hij vertelde dat hij ter plekke goed besefte dat de Taliban ook mensen zijn.”

Het is belangrijk om dit soort nuances te blijven zien, zegt Molendijk. “Het begrip morele verwonding kan daarbij helpen. Het laat zien hoe moreel complex, tegenstrijdig en ingewikkeld oorlog is.”

Lees ook:
Met moderne rituelen werd veteraan Dennis van der Kraats zijn driftbuien de baas.

Het zou vanaf het moment in de tuin nog een tijd duren, maar uiteindelijk kreeg Van der Kraats van een psychiater de diagnose ‘morele verwonding’.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden