Wit-Russische oppositie

De dood van de Wit-Russische activist Sjisjov lijkt in veel opzichten op een KGB-moord

Vitaly Sjisjov in Kiev op 18 juli 2021. Beeld via REUTERS
Vitaly Sjisjov in Kiev op 18 juli 2021.Beeld via REUTERS

De dood van de Wit-Russische activist Vitaly Sjisjov in Kiev is vooralsnog gehuld in nevelen. Maar alle aanwijzingen lijken op betrokkenheid van het Wit-Russische regime en de KGB te wijzen.

De prominente Wit-Russische activist Vitaly Sjisjov is dinsdagochtend dood aangetroffen in een park in Kiev. De politie in de Oekraïense hoofdstad meldt dat de man vlakbij zijn huis werd gevonden met een strop om zijn nek. Over de toedracht van zijn overlijden is vooralsnog niets bekend, maar de autoriteiten lieten wel weten een onderzoek te starten waarbij alle scenario’s op tafel liggen, waaronder ook moord verhuld als zelfmoord. Sjisjov werd maandag al door zijn echtgenote als vermist opgegeven, omdat hij niet terugkwam van zijn vaste hardlooprondje in de buurt van zijn woning in Kiev.

Sjisjov geldt als een prominente figuur binnen de Wit-Russische oppositie. Vorig jaar ontvluchtte hij zijn thuisland uit angst voor vervolging, nadat hij actief deelnam aan de protesten in Wit-Rusland naar aanleiding van de omstreden en frauduleus verlopen presidentsverkiezingen in augustus. Sinds het najaar woonde Sjisjov daarom in ballingschap in Oekraïne, waarvandaan hij leiding gaf aan het Belarusian House in Ukraine (BDU), een Ngo gestationeerd in Kiev.

De organisatie helpt Wit-Russen om hun land te ontvluchten en te ontsnappen aan de ongekende golf van repressie die Loekasjenko sinds vorig jaar over het land uitstort. Zo kunnen ballingen die op de vlucht slaan voor het regime via het BDU hulp krijgen met het vinden van huisvesting en werk. Ook biedt de organisatie rechtsbijstand aan gevluchte landgenoten.

Hij werd al enige tijd in de gaten gehouden

Volgens collega’s en vrienden had Sjisjov zelf al langer het vermoeden dat hij in de gaten werd gehouden door de Wit-Russische geheime diensten in Kiev. De Wit-Russische journalist Tadeusz Giczan schreef maandag op Twitter - terwijl de Oekraïense politie het park in Kiev met speurhonden uitkamde - dat Sjisjov al enige tijd werd gevolgd.

In een reactie op het mysterieuze overlijden van Sjisjov stelde het BDU dat “we ook herhaaldelijk zijn gewaarschuwd door zowel lokale bronnen als onze mensen in Wit-Rusland over allerlei mogelijke provocaties, waaronder ontvoering en liquidatie”. Volgens de organisatie ging Sjisjov ‘stoïcijns en met humor’ om met die berichten.

Geen wonder dus dat de blik van de internationale gemeenschap zich nu op de Wit-Russische autoriteiten richt. Loekasjenko en zijn kompanen schilderen iedereen die zich verzet tegen de regering regelmatig af als criminele en gewelddadige revolutionairen die steun genieten van het Westen. Tegelijkertijd legitimeert het regime daarmee het keiharde optreden van de veiligheidsdiensten en politie tegen elke vorm van verzet.

En niet alleen in eigen land. In toenemende mate probeert Loekasjenko vanuit Minsk ook het verzet tegen zijn regering in het buitenland te kraken. Absoluut hoogtepunt wat dat betreft was de ‘vliegtuigarrestatie’ van Roman Protasevitsj. De autoriteiten in Minsk arresteerden de Wit-Russische journalist eind mei, nadat het Ryanair-vliegtuig waar hij in zat tijdens een vlucht van Athene naar Vilnius door een straaljager werd gedwongen in de Wit-Russische hoofdstad te landen vanwege een valse bommelding.

Gedwongen repatriëring vanuit Tokio

Ook de poging tot een gedwongen repatriëring van de Wit-Russische atlete Kristina Tsimanoeskaja, die deze week in eigen land in opspraak raakte omdat ze kritiek uitte op de leiding van het Wit-Russische team, vanaf de Olympische Spelen in Tokio past in dat plaatje. Tsimanoeskaja vroeg echter met succes politiek asiel aan in Polen, omdat ze vreesde in eigen land achter de tralies te verdwijnen.

In hoeverre het regime in Minsk achter de dood van Sjisjov zit, valt nog niet met zekerheid te zeggen. Maar Loekasjenko en zijn handlangers hebben hoe dan ook de schijn tegen. Een directe collega van Sjisjov, Joery Sjtsjoetsjko, die meehielp bij de zoektocht naar zijn baas in Kiev, verklaarde dinsdag tegenover de Current Times dat het lichaam van Sjisjov overduidelijk sporen van geweld vertoonde. “Het is de gebruikelijke [KGB, red.] werkwijze. De man is opgehangen met sporen van geweld op zijn gezicht. Er ontbreekt niets aan.”

De Wit-Russische geheime dienst KGB, die nog altijd de naam draagt van zijn illustere voorganger uit de Sovjet-Unie, deinst doorgaans inderdaad niet terug voor dergelijke moordoperaties in binnen- en buitenland. Begin dit jaar lekte er nog een geluidsopname uit 2012 uit waarop de voormalige baas van de Wit-Russische geheime dienst te horen is die opdracht geeft tot politieke moorden in Duitsland, op expliciet verzoek van Loekasjenko.

Hoewel die moorden nooit werkelijk plaatsvonden, is in dezelfde opname te horen hoe de toenmalige KGB-baas opdracht geeft voor de moord op de Wit-Russische journalist Pavel Sjeremet. Sjeremet schreef voornamelijk voor Russische en Oekraïense media en stond bekend als prominente criticus van het Loekasjenko-regime. In 2016 kwam hij om het leven door een autobom in Kiev.

Gewelddadige operaties die moordcommando’s op vreemde bodem uitvoeren, zijn überhaupt geen nieuw fenomeen in de voormalige Sovjetrepublieken. Met name de Russische inlichtingendiensten FSB en GROe staan bekend om dergelijke moordaanslagen. Door de jaren heen voerden zij in het buitenland diverse al dan niet dodelijke operaties uit, onder meer op oud-KGB’er Aleksandr Litvinenko, ex-GROe-inlichtingenofficier Sergej Skripal en de voormalige Tsjetsjeense rebel Zelimkhan Khangoshvili.

Of Sjisjov nu het volgende en zoveelste slachtoffer is van die lange en nietsontziende Sovjettraditite, zal onderzoek moeten uitwijzen. Maar alle voortekenen wijzen erop.

Lees ook:

Vluchten kan niet meer. De arrestatie van de Wit-Russische journalist Protasevitsj past in een patroon

De arrestatie van de Wit-Russische journalist Roman Protasevitsj past in een patroon. In toenemende mate proberen regimes dissidenten buiten de eigen landsgrenzen het zwijgen op te leggen via intimidatie, vervolging en zelfs moord.

Poetins wrede prutsers: waarom de Russische geheime dienst slordig werd

De Russische geheime dienst FSB komt steeds vaker in het nieuws doordat geheime operaties in de openbaarheid terechtkomen, zoals in de zomer bij de vergiftiging van Aleksej Navalny. Wat is er aan de hand bij de opvolger van de ooit roemruchte KGB?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden