Tijdens een ‘hybride’ vergadering van het Britse Lagerhuis is Labour-leider Keir Starmer aan het woord.

Coronademocratie

De democratie draait nog, al staat de microfoon soms uit

Tijdens een ‘hybride’ vergadering van het Britse Lagerhuis is Labour-leider Keir Starmer aan het woord.Beeld EPA

In Hongarije denkt de premier het parlement nu niet nodig te hebben om te kunnen regeren. En uit Brussel komen ontevreden geluiden van Europarlementariërs die buitenspel staan. Maar elders in Europa draait de parlementaire democratie nog. ‘Elk uur worden de ramen even opengezet om de boel goed door te luchten.’

Eigenlijk gaat het allemaal verbazingwekkend goed. Deskundigen fronsten hun wenkbrauwen toen het ­coronavirus overal het openbare leven lamlegde: een crisis, dat betekent bijna ­altijd een teloorgang van de democratie. Toch blijkt het tot nu toe nog best aardig te lopen.

Zelfs het Britse Lagerhuis, een instituut dat functioneert bij de gratie van tradities en gebruiken, bleek zich verbazingwekkend eenvoudig te kunnen aanpassen aan een nieuwe werkelijkheid. Terug van het paasreces konden de 650 ­Lagerhuisleden zich onmogelijk weer allemaal in de toch al te krappe parlementaire bankjes wurmen en tegelijk afstand houden. Er zat niets anders op: het vragenuur vond grotendeels plaats via Zoom. Een paar leden zijn er lijfelijk aanwezig, de rest is erbij via een beeldscherm.

Ze konden het. Slechts bij een enkeling stond de microfoon op het verkeerde moment juist uit of was de internetverbinding zo slecht dat er alleen klinkers te horen waren. “Al met al niet slecht voor een eerste keer”, concludeerde de Washington Times welgemoed.

E-vergaderen

Eerder deze week werd bekend dat Nederlandse gemeenteraden worstelen met het e-vergaderen, omdat dat moet volgens een richtlijn van Binnenlandse Zaken. De nationale parlementen in Europa hebben geen richtlijn. Dat betekent dat overal in Europa andere oplossingen zijn gekozen om door te werken ondanks de lockdown-maatregelen.

“Met uitzondering van Hongarije, waar het parlement min of meer buiten werking is gesteld, kun je stellen dat het parlementaire systeem werkt”, zegt Hoai-Thu Nguyen, universitair docent aan de universiteit van Maastricht, die onderzoek doet naar nationale parlementen in Europa.

“Er zijn verschillende benaderingen. In het Verenigd Koninkrijk zijn ze overgegaan naar een systeem dat bijna volstrekt digitaal is. In andere landen hebben ze bedacht dat één partijvertegenwoordiger het standpunt van de hele partij naar voren brengt. In Frankrijk is het mogelijk om een collega-politicus te machtigen, zodat één persoon namens zijn politieke geestverwanten mag stemmen. In Duitsland is het quorum verlaagd, zodat besluiten nog kunnen worden genomen als een heleboel politici ziek zijn. In de gemeenteraad van Berlijn komen de partijen naar rato van het aantal leden, maar dan minder. Er zijn ook landen waar ze elkaar ontmoeten in grotere ruimtes dan gebruikelijk.”

Het gáát

Natuurlijk is het niet hetzelfde, zegt ze. “Hoe een parlement ook is samengesteld, alles heeft een doel. De grootte, de samenstelling, ze zijn allemaal essentieel om de democratie te laten functioneren. Het kan niet voor eeuwig zo doorgaan.” Maar het kán wel als het moet. “Het heeft ongeveer dezelfde beperkingen als bij iedereen in het gewone leven. Ze kunnen doorgaan met hun werk.”

Inderdaad, het gáát, zegt ook universitair docent Thomas Winzen van de universiteit van Essex, een politicoloog met bijzondere interesse in parlementen. “Er zijn wel allerlei mitsen en maren. Het informele proces is bijvoorbeeld kind van de rekening. Er zijn veel gesprekken in wandelgangen die er nu niet zijn, waar compromissen uit voortkomen, of oplossingen die gezichtsverlies voor de regering voorkomen. Ik weet nog niet hoe dat gaat aflopen.”

De Italiaanse premier Giuseppe Conte praat de volksvertegenwoordigers bij over de coronacrisis in zijn land.Beeld REUTERS

Italië

De Italiaanse volksvertegenwoordigers zijn nog altijd aan het werk, verzekert de persvoorlichter van de Italiaanse Tweede Kamer telefonisch. Niet allemaal tegelijk, het Huis van Afgevaardigden telt zo’n zeshonderd volksvertegenwoordigers en de Senaat nog eens ruim driehonderd. De parlementariërs hebben wel het imposante Palazzo Montecitorio tot hun beschikking waar ze goed afstand van elkaar kunnen nemen. Bij vergaderingen wordt nu bijvoorbeeld ook de publieke tribune gebruikt. Stemmen gaat in groepjes op alfabetische volgorde. Ook het vragenuurtje waar de volksvertegenwoordigers de regering aan de tand kunnen voelen, wordt nog zo’n drie keer per week georganiseerd. “De meeste vragen gaan nu over corona, maar andere onderwerpen zijn zeker niet verboden”, aldus de persvoorlichter.

Slovenië

De regeringswissel in Slovenië kwam wel op een erg onhandig moment, namelijk min of meer tegelijk met de komst van het coronavirus. Het parlement moest voortdurend bijeenkomen, bijvoorbeeld om over ministersposten te stemmen. Aan alle negentig volksvertegenwoordigers werden mondmaskers uitgedeeld, vertelt de persvoorlichter. “Ook hebben we extra stoelen in de hal naast de grote zaal neergezet zodat de parlementariërs goed afstand van elkaar kunnen nemen. Assistenten moeten zo veel mogelijk thuisblijven. En elk uur worden tijdens de pauze de ramen even opengezet om de boel goed door te luchten.” Voorlopig gaan alleen noodzakelijke sessies door en kunnen wetten versneld worden aangenomen.

Europees Parlement

“We zitten maar een beetje als zombies naar onze mobiele apparaten te kijken.” Met zulke woorden schetst de Duitse Europarlementariër Sergey Lagodinsky (Bündnis 90/Die ­Grünen) zijn werk tijdens recente parlements­sessies, in een opinieartikel voor website ­Euractiv. Slechts een handvol fysiek in de zaal aanwezige collega’s heeft spreekrecht. Stemmen kan per mail.

De Spaanse krant El País schreef dat Mark Rutte en Angela Merkel parlementsvoorzitter David Sassoli zo veel mogelijk buiten EU-­video-topoverleg proberen te houden. Hij zou meer heetgebakerde Italiaan dan voorzitter zijn. Volgens Lagodinsky doet Sassoli echter geen enkele moeite om zijn parlement normaal te laten functioneren, met volwaardige debatten, hoewel er (video)technisch van alles mogelijk is.

Geen wonder dat EU-leiders Sassoli niet voor vol aanzien, denkt de Duitser. Hij vertegenwoordigt op deze manier geen parlement.

Denemarken

De afgelopen weken waren de Deense commissievergaderingen via een beeldscherm, maar nu de Deense kinderen weer naar school gaan, gaan parlementariërs ook weer naar hun werk. Vergaderingen vinden vanaf deze week plaats in grotere zalen dan gewoonlijk, zodat iedereen de juiste afstand kan houden.

Ook zal het Deense parlement weer gaan stemmen over dingen die zijn blijven liggen. De afgelopen weken vonden er wel stemmingen plaats, maar weinig. Om te stemmen gaan de leden van het Deense parlement in groepjes van vijf de plenaire zaal binnen, laten ze weten wat ze vinden en vertrekken ze razendsnel weer, om plaats te maken voor de volgende groep. Zo zijn de afgelopen weken ongeveer zestien wetten bekrachtigd.

De Franse Assemblée Nationale debatteert over de lockdownmaatregelen.Beeld AFP

Frankrijk

De Nationale Assemblée van Frankrijk moest zich begin maart razendsnel aanpassen. Eerst twee, toen vier leden bleken besmet met het coronavirus. Daarmee was het parlement officieel een besmettingshaard en daarvoor geldt: sluiten, iedereen in quarantaine.

Maar een democratie moet eigenlijk blijven draaien, dus het ging na het maartreces net iets anders. Lang niet alle 557 parlementsleden komen naar Parijs. Alleen woordvoerders mogen komen, en dat zijn dan alleen woordvoerders over de coronacrisis. De regering-­Macron heeft een ‘medische noodtoestand’ uitgeroepen, wat betekent dat er alleen nog maar over de crisis wordt vergaderd. Wel zijn er allerlei vergaderingen waarbij mensen vanuit huis inbellen.

Bij stemmingen geldt dat het systeem van machtigingen is uitgebreid, zodat één persoon namens zijn politieke groep kan stemmen.

Duitsland

In de Duitse Bondsdag is het soms zoeken naar de volksvertegenwoordigers. Van de 709 leden zijn er in deze tijd alleen woordvoerders aanwezig, die debatten voeren met de regering over vooral de meest dringende onderwerpen.

Maar als het op stemmen aankomt, dan is het wel de bedoeling dat parlementariërs zelf komen. Het stemproces vindt plaats in een nog grotere zaal dan de plenaire zaal, en niet alle 709 leden hoeven erbij te zijn. In een noodwet, eigenlijk bedoeld om de democratie te laten blijven functioneren als ook een heleboel politici ziek zijn geworden, zijn stemmen geldig als een kwart van de stemgerechtigden is gekomen. Deze nieuwe regels gelden tot 30 september 2020.

Portugal

De 230 leden van de Portugese Tweede Kamer blijven in hoofdzaak thuis. Ze hebben afgesproken dat de aanwezigheid van een vijfde in deze periode volstaat om een debat mee te voeren.

Dat percentage van 20 procent van de parlementariërs moet wel zorgvuldig zijn samen­gesteld uit een vijfde deel van iedere politieke groep, zodat de verhoudingen gelijk blijven. Besluiten mogen worden genomen met de helft plus 1, dus 116 leden. Het is onmogelijk om op afstand te stemmen.

Een sessie van het Poolse parlement.Beeld REUTERS

Polen

Op 26 maart gingen de leden van het Poolse parlement, de Sejm, na drie weken op de handen te hebben gezeten weer aan het werk in hun oude, vertrouwde omgeving. Althans, voor een dag. De parlementariërs moesten op komen draven om te debatteren en te stemmen over hoe de parlementaire procedures er in het vervolg uit moesten gaan zien. Het ­merendeel van de politici kwam in vol ornaat in Warschau aan. Mondkapjes, plastic handschoenen en zelfs een enkele veiligheidsbril dienden als accessoires bovenop de gesteven maat- en mantelpakken.

Tijdens de zitting werd besloten dat debatten voortaan op afstand zullen plaatsvinden. Parlementariërs stemmen daarom voor zolang het duurt online vanuit huis. En aangezien niet iedereen in de Sejm een digital native is, kregen alle leden een instructievideo toegestuurd met een uitleg over hoe te verbinden met de onlinedemocratie. Daarnaast is er ook nog een beperkt aantal plekken beschikbaar in de parlementszaal voor afgevaardigden die door hun fractie zijn aangewezen als woordvoerder ter plekke.

Hongarije

De Hongaarse premier Viktor Orbán wist de macht in zijn land geheel naar zich toe te trekken. Orbán kan zolang de coronacrisis voortduurt het land zonder tussenkomst van het parlement regeren. De wet kent geen eind­datum.

Met bijdragen van Pieternel Gruppen, Jarron Kamphorst en Christoph Schmidt.

Lees ook:

Democratie in quarantaine: overleeft de rechtsstaat corona?

Komt de democratie in de knel door de coronacrisis? Nu overheden de ene noodmaatregel na de andere nemen om de crisis te beteugelen, is er reden tot zorg. En een beetje optimisme.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden