Coronavaccins

De coronabestrijding dreigt te mislukken – en dat is de schuld van de rijke landen

Een gezondheidswerker en vrijwilliger krijgt het Covid-19-vaccin van het Chinese bedrijf Sinovac Biotech toegediend in Brazilië. Beeld AFP
Een gezondheidswerker en vrijwilliger krijgt het Covid-19-vaccin van het Chinese bedrijf Sinovac Biotech toegediend in Brazilië.Beeld AFP

Terwijl Canada straks genoeg doses van coronavaccins heeft om de bevolking zes keer in te enten, staan veel arme landen met lege handen.

Nu de eerste vaccins beschikbaar komen, tekent zich internationaal een scherpe tweedeling af. Veel rijke landen hebben genoeg vaccins gereserveerd om hun bevolking meerdere keren in te enten. Voor arme landen wordt het zo extra moeilijk om schaarse vaccins te kopen.

Canada is wereldkampioen hamsteren: het land heeft bij verschillende fabrikanten al genoeg besteld om zijn gehele bevolking komend jaar zes keer te kunnen inenten. De EU staat op twee keer. Die hamsterwoede staat in schril contrast met de woorden die veel politici eerder dit jaar spraken. Zo was de Canadese premier Justin Trudeau in mei gastheer van een internationale VN-conferentie over economische samenwerking in tijden van Covid-19, samen met zijn collega Andrew Holness uit Jamaica. Beide heren waren het toen roerend eens.

“Ons antwoord op deze pandemie moet een grote, allesomvattende multilaterale inspanning zijn”, sprak Holness. Trudeau noemde de pandemie “een unieke kans om onze internationale instituties aan te passen, zodat ze beter werken”. Maar achter dat inwisselbare beleidsjargon gingen twee verschillende werkelijkheden schuil. Voor Canada, dat destijds campagne voerde voor een zetel in de VN-Veiligheidsraad, was samenwerking een mooie publicitaire geste. Voor Jamaica was het bittere noodzaak; het land mist de financiële slagkracht om zelfstandig deals met farmaceutische bedrijven te sluiten.

Een klassiek ‘prisoner’s dilemma’

Het is niet voor het eerst dat het zo misloopt met de verdeling van vaccins in een pandemie. In 2009, bij de Mexicaanse griep – die achteraf toch niet zo dodelijk bleek – kochten rijke landen zoveel vaccins op dat er niets meer overbleef voor andere landen. De overschotten die arme landen best hadden kunnen gebruiken, moesten een paar jaar later vernietigd worden. De verdeling van vaccins is een klassiek ‘prisoner’s dilemma’: het is voor elk land afzonderlijk rationeel om er zo veel mogelijk van in te slaan, maar de pandemie zou eerder voorbij zijn als alle landen samenwerken om ze zo slim mogelijk te verdelen.

Daarom werd dit jaar, onder toezicht van de Wereldgezondheidsorganisatie, een mechanisme bedacht: Covax. Dat zou namens alle landen coronavaccins inkopen, en ze vervolgens verdelen.

Maar helaas: hoewel 189 landen zich aansloten, werkt Covax vooralsnog niet. Onlangs werd al duidelijk dat het initiatief een paar miljard dollar tekort komt. En eigenlijk is dat nog niet eens het echte probleem: want zelfs als Covax wél geld zou hebben, zijn er simpelweg nauwelijks meer vaccins te koop.

De voorraad die in een jaar geproduceerd kan worden is namelijk beperkt, en al grotendeels gereserveerd door rijke landen. Die konden het toch niet laten, en sloten, achter Covax om, bilaterale deals met medicijnfabrikanten. Bij elkaar hebben de de EU en de VS, Japan, Canada, Australië en het Verenigd Koninkrijk ongeveer de helft van het aantal vaccins dat naar verwachting in 2021 geproduceerd zal worden gereserveerd, terwijl ze maar 13 procent van de wereldbevolking vertegenwoordigen. Sommige andere landen wisten ook goede zaken te doen: India, dat de grootste productiefaciliteit voor vaccins ter wereld heeft, en Brazilië, waar veel klinische tests plaatsvinden, wisten flink wat doses voor zichzelf uit te onderhandelen.

Het gehamster drijft de prijzen op

Maar veel arme landen, zoals Jamaica, zijn volledig afhankelijk van Covax. Dat heeft voor volgend jaar 700 miljoen doses veiliggesteld. Dat klinkt veel, maar om 20 procent van de bevolking van de aangesloten landen te kunnen vaccineren, moeten dat er 2 miljard worden – veel vaccins vereisen meerdere doses. Het is de vraag of dat beperkte doel gehaald wordt: er ontbreekt al geld, en al het gehamster drijft de prijzen voor de resterende voorraden op.

Volgens een model van Duke University zijn er pas in 2023 of 2024 evenveel vaccins geproduceerd als nodig om de hele wereld in te enten – en dan moeten ze ook nog eerlijk verdeeld worden.

Jamaica heeft nog helemaal niets. De regering van Andrew Holness waarschuwde de bevolking vorige week alvast, dat die, ondanks al het positieve nieuws in de internationale pers, de komende maanden ook niets moet verwachten.

Vijf vaccins (bijna) klaar voor gebruik

De drie westerse farmaceuten die het verste zijn met hun vaccins, Pfizer, Moderna en AstraZeneca, hopen in 2021 zo’n 5,3 miljard doses te produceren, genoeg voor het inenten van bijna 3 miljard mensen. De vaccins van Pfizer en Moderna lijken een hoge effectiviteit te hebben, van meer dan 90 procent. Met name Pfizer is het ‘rijkeluisvaccin’: het is relatief duur, moet bij 70 graden onder nul bewaard worden, en in twee doses worden toegediend, wat distributie in arme landen moeilijk maakt.

Het vaccin van AstraZeneca is stukken goedkoper, en het concern belooft bovendien om de technologie beschikbaar te maken voor enkele generieke producenten, terwijl Pfizer zijn intellectueel eigendom als een leeuw bewaakt. De effectiviteit van AstraZeneca lijkt alleen lager, voor zover dat te beoordelen is: in de haast om met mooie testresultaten te komen, heeft het bedrijf nogal rommelige statistiek bedreven, wat toelating kan vertragen.

Met het vaccin van de Chinese producent Sinopharm zijn in eigen land al honderdduizenden ingeënt. Deze week gaven de Verenigde Arabische Emiraten als eerste andere land toestemming voor het gebruik ervan. Het vaccin lijkt behoorlijk effectief: de VAE spreken over 86 procent, al zijn de data waarop die uitspraak gebaseerd is nog niet openbaar. Sinopharm mikt op de productie van een miljard doses in 2021; onduidelijk is nog hoeveel daarvan voor markten buiten China bestemd zijn.

Ook het Spoetnik V-vaccin van de Russische fabrikant Gamaleya wordt in eigen land al gebruikt, al zijn de laatste klinische proeven nog bezig. Die geven vooralsnog een effectiviteit van boven de 90 procent aan. Het bedrijf hoopt komend jaar 500 miljoen mensen buiten Rusland te kunnen bedienen, al klonken er ook al geluiden over tegenvallers bij de productie.

Lees ook:

Wie krijgt een vaccin tegen corona? Er dreigt een harde strijd

De internationale samenwerking bij het ontwikkelen van een vaccin tegen covid-19 is ongekend. Er dreigt echter ook een harde strijd om schaarse vaccins.

De geschiedenis herhaalt zich: ‘Na hiv werken rijke landen nu de bestrijding van de coronacrisis tegen’

Patenten van de farmaceutische industrie maken de coronabestrijding te duur voor arme landen. Tijd om die te omzeilen, bepleit Leena Menghaney van Artsen zonder Grenzen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden