ReportageTsjechië

De comeback van de Habsburgers in Praag

Het hypermodern gestileerde standbeeld van de vroegere keizerin Maria Theresia. Beeld ANP / CTK Czech News Agency
Het hypermodern gestileerde standbeeld van de vroegere keizerin Maria Theresia.Beeld ANP / CTK Czech News Agency

In Tsjechië is er ruimte voor een nieuwe kijk op de geschiedenis. Daarin verdienen ook de Habsburgse monarchen, ooit verfoeid als overheersers, weer een plek.

Ekke Overbeek

Wie drie jaar geleden voor het laatst op het oude marktplein van Praag was, twijfelt allicht; stond dat barokke monument er de vorige keer ook? Nee, de vijftien meter hoge zuil met daarop Maria met een aureool van twaalf gouden sterren is na 102 jaar terug van weg geweest.

Wie vervolgens een wandeling maakt ten noorden van de Praagse burcht, staat opeens oog in oog met een hypermodern gestileerde Maria Theresia, keizerin van een rijk dat al ruim een eeuw niet meer bestaat.

Beide Maria’s verschenen in 2020 in het Praagse straatbeeld. Ze markeren het afslijten van zwart-wit-nationalisme dat elders in Centraal-Europa nog altijd de boventoon voert. Er ging dertig jaar discussie aan vooraf, want de stenen Madonna raakt net als andere ‘Habsburgse’ monumenten de Tsjechische ziel.

Maria met een aureool van twaalf gouden sterren op het oude marktplein in Praag. Beeld Getty Images
Maria met een aureool van twaalf gouden sterren op het oude marktplein in Praag.Beeld Getty Images

De Habsburgers zijn de booswichten van de nationale geschiedenis, zoals die werd geschreven in de negentiende eeuw. Tsjechië, toen Bohemen genoemd, werd geregeerd door deze katholieke Oostenrijkse keizers, die – volgens deze lezing – drie eeuwen lang de Duitse taal en de katholieke religie opdrongen. Toen in 1918 het multiculturele rijk uiteenviel in nieuwe natiestaten, moesten hun monumenten het ontgelden.

‘Los van Wenen! Los van Rome!’ was het motto van de nieuwe, Tsjechoslowaakse republiek. De Maria-zuil ging om. Op het plein verrees een groot monument voor de nationale held Johannes Hus, de Boheemse kerkhervormer die in 1415 als ketter op de brandstapel eindigde. Tsjechië is tegenwoordig het meest ontkerkelijkte land van Europa.

Terug in de tijd

Maar de geschiedenis is nooit af, zo blijkt op het kantoor van advocaat Michael Heres in hartje Praag. Aan de muur naast zijn bureau hangt een portret van de laatste keizer: Karel van Habsburg. “De twintigste eeuw heeft Tsjechië en Europa weinig goeds gebracht”, benadrukt hij.

Heres is lid van een comité dat veldmaarschalk Josef Radetzky weer wil terugplaatsen op het Kleine-Zijde-Plein, onder de Praagse Burcht. Geen replica zoals de Maria-zuil en geen moderne kunst zoals Maria-Theresa, maar het negentiende-eeuwse origineel dat in 1919 werd weggehaald en opgeborgen.

Josef Radetzky von Radetz wist in 1848 Milaan en Venetië voor de Habsburgers te behouden door een Italiaanse opstand te onderdrukken en het koninkrijk Piëmont-Sardinië te verslaan. Hij ligt in een Weens pantheon en de naar hem vernoemde mars is het inofficiële volkslied van Oostenrijk. Een Oostenrijkse held, pal tegenover het Tsjechische parlement?

Nee, een Boheemse held, meent de advocaat. “In zijn eigen tijd werd hij gezien als een held. Hij voelde zich Bohemer en Oostenrijker, net als dat we ons vandaag trots Tsjech en Europeaan kunnen voelen.” Het is volgens hem onjuist de Habsburgers af te schilderen als onderdrukkers van de Tsjechische natie.

De bronzen maarschalk

Het is precies omgekeerd, meent hij: “Als de protestanten hadden gewonnen, waren we nu een deelstaat van Duitsland geweest”, zegt hij stellig. “De Habsburgers dwongen ons niet om Duitsers te worden. Oostenrijk-Hongarije was een multi-etnische staat, een soort kleine Europese Unie onder het bewind van de Habsburgers.”

Volgens Heres verdedigde Radetzky deze EU avant la lettre tegen ‘het nationalisme dat overal opkwam in Europa’, net zoals het huidige Europa tegen nationalisme moet worden verdedigd. De advocaat en zijn mede-geschiedenisliefhebbers zijn vol goede hoop dat de bronzen maarschalk binnenkort van stal wordt gehaald. “Er is niet veel verzet meer. De meeste mensen kan het gewoon niets schelen.”

Lees ook:

Een passie voor praten, een afkeer van conflict: wat de EU deelt met de Habsburgers

Caroline de Gruyter trekt een boeiende parallel tussen het Habsburgse rijk en de EU. En roept de vraag op: zal de EU op gelijke wijze ten onder gaan?

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden