Een beeld van het RAW-Gelände, een voormalig industrieterrein in het Berlijnse stadsdeel Friedrichshain.

ReportageVal van de Muur

De clubscene in Berlijn schuurt niet meer

Een beeld van het RAW-Gelände, een voormalig industrieterrein in het Berlijnse stadsdeel Friedrichshain.Beeld Marcus Reichmann

De val van de Berlijnse Muur, volgende week precies 33 jaar geleden, was het startschot van een ongekend wilde en artistieke tijd in de ruïnes van de Duitse hoofdstad. Maar ook Berlijn ontwikkelt zich tot een Europese hoofdstad als alle andere en zo raakt ook het ooit legendarische clubleven ingeperkt.

Kim Deen en Laurens Bluekens

Op een druilerig terras van het RAW-Gelände, een voormalig industrieterrein in het stadsdeel Friedrichshain, vertelt Sascha Wood anekdotes over zijn werk als uitsmijter bij een club op het terrein. Hij denkt aan de groep jongeren die een tijd geleden voor de deur stond. “Een meisje was totaal dronken, dus ik zei tegen ze: breng haar eerst naar huis in veiligheid en kom dan terug. Toen stelden ze voor dat ze haar op een trap voor de club zouden leggen en dat ik wel een oogje op haar kon houden”, zegt hij. “Verschrikkelijk. Tegenwoordig is het alleen maar ikke, ikke, ikke.”

In de laatste twee decennia zag hij als uitsmijter problemen als zakkenrollen, drugscriminaliteit en zich misdragende feestgangers groter worden. Het nachtleven in Berlijn was vroeger heel anders, vertelt Wood. In de jaren negentig had hij er de tijd van zijn leven. In verlaten Oost-Berlijnse panden na de val van de Muur werden spannende feesten georganiseerd. Uitsmijters waren destijds niet eens nodig. Berlijners hoorden van de feesten via mond-tot-mond reclame, waardoor iedereen elkaar kende. “Je lette op elkaar”, vertelt Wood. “Het gevoel van verbondenheid was groter. Mensen waren open naar elkaar en minder wantrouwend.”

Zelforganisatie en creativiteit

Dat had alles te maken met de tijdsgeest in Berlijn. Na het ineenstorten van het DDR-regime moesten Oost-Berlijners hun leefwereld op een nieuwe manier vormgeven. De middelen waren beperkt en de nadruk kwam zo te liggen op zelforganisatie en creativiteit. In vrijplaatsen binnen de ring, braakliggend terrein en leegstaande panden die na de val van de Muur vrij kwamen, hadden creatieve buurtbewoners de ruimte om te experimenteren. Ook het RAW-Gelände is op die manier ontstaan. Het terrein werd gezien als ‘een stad in een stad’, waar men gezamenlijk vormgaf aan de omgeving, niet de politiek of het bedrijfsleven. “De sfeer was ongedwongen en de commercie was ver weg”, vertelt Wood.

De Amerikaanse oud-militair Sascha Wood werkte de afgelopen dertig jaar als uitsmijter in het Berlijnse uitgaansleven, volgens hem de glorietijd van de clubscene. De commercie neemt de Duitse hoofdstad steeds verder over. Beeld Marcus Reichmann
De Amerikaanse oud-militair Sascha Wood werkte de afgelopen dertig jaar als uitsmijter in het Berlijnse uitgaansleven, volgens hem de glorietijd van de clubscene. De commercie neemt de Duitse hoofdstad steeds verder over.Beeld Marcus Reichmann

Nog altijd is het RAW-Gelände een culturele hotspot. Zo heeft het terrein verschillende clubs, horeca, een klimmuur, een zwembad, een wekelijkse vlooienmarkt en de meest creatieve kerstmarkt in Berlijn. Toch is de sfeer er volgens Wood al een tijd niet meer hetzelfde. Op het terras wijst hij naar de wolkenkrabber in steigers, de Amazon Tower, die boven het terrein uittorent. Volgend jaar zal de bekende techgigant er zijn intrek nemen. “Die toren is een nagel aan de doodskist van dit gebied”, verzucht Wood. Ook het RAW-Gelände moet op de schop. Investeerders zien het terrein als een plek waar grof geld verdiend kan worden aan toeristen en expats. De krakersachtige sfeer zal snel plaatsmaken voor blinkende nieuwbouw.

Vrijplaatsen cruciaal

Zonde voor de stad, vindt Wood. “Op deze manier kunnen we niet verder”, zegt hij. “Antikapitalistische vrijplaatsen als het RAW-Gelände zijn cruciaal voor deze stad.” Als jongeman heeft hij gezien hoe het nachtleven de identiteit van Berlijn heeft gevormd: avontuurlijk, vrij en ongepolijst. Als zoon van een Amerikaanse militair maakte hij in de jaren zeventig voor het eerst kennis met West-Berlijn, en keerde in de jaren tachtig zelf als militair terug. Daar rolde hij in de alternatieve scene. “Allemaal langharige gasten, terwijl ik een kort militair kapsel had.” Na het leger besloot hij in Berlijn te blijven. “Ik was verzot op de clubscene”, zegt hij. “Het was zo anders dan mijn conservatieve jeugd, opgroeiend op militaire bases.”

Dat vrije gevoel nam alleen maar toe na de val van de Muur. De alternatieve scene, die in West-Berlijn wat was uitgedoofd, kreeg een enorme boost door het gevoel van bevrijding dat veel ossi’s ervoeren na die Wende. “Eigenlijk had ik mezelf al bevrijd door naar West-Berlijn te trekken, maar het hippiegevoel werd in de herenigde stad nog groter”, zegt Wood. “De euforie van de Oost-Berlijners was besmettelijk, hun energie bracht de stad en de clubscene een heel nieuw gevoel.” Experiment, kunst en zelfexpressie kregen ruim baan. “Er waren overal ondergrondse feesten, concerten en voorstellingen die echt leuk en onbevangen waren, en niet bedoeld om er geld aan te verdienen.”

Magische stad van het tussenin

Een ‘wensvervullende zone waarin alles mogelijk was’, de ‘magische stad van het tussenin’ en ‘uit de tijd gevallen’: zo omschrijven andere ervaringsdeskundigen de prille herenigde stad in het fotoboek met de veelzeggende titel Berlin Wonderland – Wild years revisited, 1990-1996. Niet de Brandenburger Tor, maar Kunsthaus Tacheles was het symbool van het herenigde Berlijn, liet wijlen theatermaker Heiner Müller optekenen in het boek.

Kunsthaus Tacheles, een van de beroemdste kunstkolonies in Berlijn Mitte. Het beeld is uit 2010. Tacheles is inmiddels gesloten en afgebroken. In 2012 verloren actiegroepen van kunstenaars hun strijd tegen de eigenaar, een grote bank uit Hamburg. Op de plek van Tacheles komen nu dure appartementen. Beeld ANP / AFP
Kunsthaus Tacheles, een van de beroemdste kunstkolonies in Berlijn Mitte. Het beeld is uit 2010. Tacheles is inmiddels gesloten en afgebroken. In 2012 verloren actiegroepen van kunstenaars hun strijd tegen de eigenaar, een grote bank uit Hamburg. Op de plek van Tacheles komen nu dure appartementen.Beeld ANP / AFP

Tacheles was een cultureel centrum gevestigd in een warenhuis dat tijdens de oorlog zwaar beschadigde raakte. In de jaren negentig leefden er vrije geesten uit alle hoeken van de wereld samen, maakten kunst en organiseerden allerlei culturele evenementen. Dat het aan veel ontbrak in het toen nog altijd half geruïneerde oosten van de stad deerde niet. Her en der werd van alles vandaan gehaald en bij elkaar geïmproviseerd. Zo ontstonden in de tuin van Tacheles de gekste kunstwerken, waaronder enige tijd een MiG-21-jachtvliegtuig van Sovjetmakelij met de spits schuin naar de hemel gericht.

Iconische club

De meest iconische club die in deze tijd ontstond is Tresor. Dat vestigde zich in 1992 in de kluis die gelegen was onder het door de oorlog verwoeste Wertheim-warenhuis nabij de Potsdamer Platz, dat er na de val van de Muur nog als desolate vlakte bij lag. “Ik voelde zo’n onmiddellijke aantrekkingskracht”, vertelt Dimitri Hegemann, een van de initiatiefnemers van Tresor, over het moment dat hij en zijn kompanen de plek ontdekten.

Ook de overvloed aan beschikbare vrije ruimten in het voormalige Oost-Duitsland was een cruciale factor in de opkomst van de clubscene. Ook hielp het dat er in die tijd nauwelijks overheidstoezicht was. “We konden dat juridische vacuüm, die testperiode van drie of vier jaar, op een echt constructieve en creatieve manier gebruiken”, stelt Hegemann.

In clubs als Tresor vond de echte hereniging plaats tussen oost en west, denkt uitsmijter Wood, begeleid door het voor de Berlijnse identiteit zo bepalende geworden hypnotische gedreun van techno. “Net na de val van de Muur vroeg je nog wel aan elkaar of je uit oost of west kwam, maar dat verdween in de clubscene vrij snel naar de achtergrond. Iedereen was er om lol met elkaar te maken. Politiek, religie of achtergrond deden er niet toe.”

Harald Bluchel (artiestennaam Cosmic Baby) in de befaamde club Tresor. Beeld Getty Images
Harald Bluchel (artiestennaam Cosmic Baby) in de befaamde club Tresor.Beeld Getty Images

Loveparade 1998, het begin van het einde

Het vrije gevoel hield aan tot ongeveer halverwege de jaren nul, stelt de uitsmijter. De Loveparade van 1998, destijds het grootste dance-evenement ter wereld, ziet hij als het begin van het einde. “Natuurlijk was het spannend dat het zo groot was en er mensen van over de hele wereld naartoe kwamen, maar je merkte ook dat mensen doorkregen dat je grof geld kan verdienen met dit soort dingen. Ik had de grootste lol met mijn vrouw, maar we konden niets te drinken vinden zonder alcohol er in. Ik rookte een joint en liep een gast tegen het lijf die watermeloen verkocht. Hij zei: als ik mee mag roken, krijg jij meloen van me. Super! Dat was de sfeer die ik kende.”

In de jaren die volgden werd met de sluiting van verschillende iconische club- en kunstinstituten duidelijk dat de commercie de bovenhand kreeg in Berlijn, ook buiten de clubscene. Na de val van de Muur werd de platgebombardeerde vlakte van de Potsdamer Platz gezien als de plek waar uitdrukking werd gegeven aan de wereldstad die Berlijn wilde worden. Beroemde architecten kregen van de Berlijnse Senaat en internationale bedrijven de opdracht om het gebied een moderne Europese uitstraling te geven. De nabijgelegen club Tresor moest in 2005 wijken voor gelikte wolkenkrabbers en winkelcentra. De kluisdeur van de club staat inmiddels in een Berlijns museum, waarmee de gloriedagen van Tresor definitief tot het verleden horen.

Bittere strijd

De genadeklap waarmee de ruige stad zijn laatste wilde haren verloor, kwam volgens Wood met de sluiting van Kunsthaus Tacheles. Omdat de ruïne in het Berlijn van de jaren negentig weinig waarde had, konden de kunstenaars het pand lange tijd voor een symbolisch bedrag van één Duitse mark huren. Maar in 2008 zag de eigenaar, een bank uit Hamburg, kans om het lucratief te verkopen en zegde het huurcontract op. Een bittere strijd volgde: kunstenaars demonstreerden, de bank sloot de elektriciteit af en liet beveiligers kunstwerken vernielen. In 2012 verloren de kunstenaars de oorlog. Op de plek van het kunsthuis worden nu minimalistische designappartementen gebouwd, te koop voor prijzen vanaf een miljoen euro.

De club- en cultuurinstellingen die er nog wel zijn, hebben veel van hun oorspronkelijke betekenis verloren. Op een steenworp afstand van het RAW-Gelande ligt de legendarische club Berghain, begonnen als een homo-fetisjclub, een plek waar in leer geklede mannen in alle vrijheid konden doen wat zij wilden zonder veroordelende blikken van buitenaf. Maar in de loop der jaren is de club van een veilige haven voor homoseksuele mannen steeds meer een toeristentrekpleister geworden, die veel geld in het laatje brengt. Voor de pandemie behaalde Berghain een winst van 2,7 miljoen per jaar. “Als je nu naar clubs kijkt: als er geen toeristen zouden zijn, zouden ze kunnen sluiten”, zegt Wood. Het vrije en spannende imago heeft de stad de afgelopen jaren aantrekkelijk gemaakt voor toeristen, expats en bedrijven. En hoewel het stadsbestuur met dat imago pronkt, doet het weinig om de clubcultuur en de creatieve projecten zonder winstoogmerk te beschermen.

Meer klagende buren

Ook Wood ziet dat het publiek in Friedrichshain verandert. “De buren om ons heen waren eerst fan van het RAW-Gelände”, zegt hij. “Maar in de loop der jaren wordt steeds meer geklaagd over overlast.” Dat komt volgens hem doordat steeds meer expats en Duitsers uit andere delen van het land in het stadsdeel komen wonen. Zij hebben niets met de antikapitalistische idealen van de jaren negentig. “Ze willen op een hippe plek wonen, maar zonder de nadelen”, zegt Wood. Mede door deze ontwikkeling heeft de stad te maken met het zogeheten Clubsterben: clubs die moeten wijken voor luxeappartementen of internationale bedrijven. Een vervangende locatie vinden is lastig met hoge huurprijzen en klagende buren, waardoor de clubs uit de stad weggedrukt worden en steeds minder de sfeer bepalen.

De coronapandemie en de hoge inflatie geven een extra impuls aan de vercommercialisering van het nachtleven. Om het hoofd boven water te houden hebben clubs hun entreeprijzen verdubbeld of zelfs verdriedubbeld en zijn drankjes duurder dan ooit. Voor veel excentriekelingen met een laag salaris die kleur gaven aan het nachtleven is het inmiddels te duur om uit te gaan. Ook de sfeer bij clubeigenaren is omgeslagen en steeds meer ondernemers lijken op te geven. Maandenlang gaan er al geruchten dat Berghain in onderhandeling is met investeerders die de club willen kopen om het monumentale pand om te toveren in een luxehotel.

De legendarische club Tresor.  Beeld ANP / Imago Stock & People GmbH
De legendarische club Tresor.Beeld ANP / Imago Stock & People GmbH

Richting het grote geld

Wood heeft de stad sinds de jaren zeventig door grote veranderingen zien gaan. “Het wordt steeds meer een ‘normale’ hoofdstad als Amsterdam, Londen of Parijs, maar ik houd nog altijd van Berlijn”, zegt hij. Op een aantal plekken in de stad kan hij nog weleens dat oude gevoel van vrijheid terugkrijgen. Zeker buiten de ring is er in Berlijn nog aardig wat ruimte beschikbaar. Maar de stad wordt nooit meer zoals die in de bijzondere jaren negentig was, denkt Wood. Het nachtleven, de Berlijners zelf, vormen niet meer de identiteit van de stad. “De clubscene had nooit zo moeten vercommercialiseren. Het gaat nu maar in één richting: die van het grote geld.”

Dit is het eerste deel van een tweeluik over de transformatie van Berlijn na de val van de Muur - volgende week precies 33 jaar geleden. Volgende week komen de stijgende huizenprijzen aan bod.

Lees ook: Zo leer je Berlijn echt kennen: ‘De kleine sporen tekenen de fijne lijnen van de stad’

Rijksdag, Alexanderplatz of hip Friedrichshain: dat kennen we nu wel. Voormalig Berlijn-correspondent Wim Boevink neemt u mee langs de kleine sporen, de fijne lijnen.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden