Interview Ma Jian

De Chinese schrijver Ma Jian waarschuwt het naïeve Westen voor Pekings machtswellust

Ma Jian Beeld Brian Anderson

De boeken van Ma Jian zijn verboden in China, en de schrijver zelf kan zijn vaderland al jaren niet meer bezoeken. Sinds zijn vertrek richt hij zich daarom op westerse lezers, om hen te wijzen op de ware aard van de bestuurders in Peking, want het Westen lijdt volgens hem aan ‘kolossale naïviteit’ in zijn beoordeling van China. 

Dat is ook het thema van zijn laatste boek ‘China Dream’, een satire over het leven van een corrupte Chinese bestuurder. Want wat moet de rest van de wereld met de opkomst van China? 

Zit er een ideologie achter de opkomst van China in de wereld?

“Het gaat ze er niet om dat iedereen ter wereld communist moet worden, dat is betekenisloos. In het huidige China is macht de enige ideologie. De Chinese Communistische Partij is in feite doodsbenauwd, zij begrijpt haar eigen gebrek aan legitimiteit en weet dat haar enige aanspraak op macht is gelegen in het versterken van de natie.

“Het verhaal wordt vaak verteld van de driehonderd jaar vernedering door imperialistische krachten tijdens de Qing-dynastie. China werd gezien als de zieke man van Azië. De Chinese communisten gebruiken dit trauma, de revolutie draait om het overleven van deze vernedering en het herwinnen van de vroegere glorie.”

Gebruikt China de Nieuwe Zijderoute, zoals de mega-investeringen in spoorwegen, havens en andere infrastructuur heten, ook voor die machtsideologie?

“Die route lijkt op het eerste gezicht niet politiek, maar zal tot een dramatische verschuiving in de geopolitiek leiden. Dan zullen we zien hoezeer de CCP een bedreiging is voor de westerse democratieën, met als boodschap: democratie is niet nodig, vrijheid is schadelijk, samenlevingen zijn beter af met een autocratisch eenpartijsysteem.

“Gelukkig worden democratische landen eindelijk wakker. Er zijn positieve tekenen zoals de wetten die in de VS zijn aangenomen ter ondersteuning van de democratie in Hongkong en tegen de onderdrukking van de Oeigoeren in Xinjiang.”

Zijn wij in het Westen naïef, als het gaat om het opkopen van havens door China of het aanleggen van mobiele netwerken door Huawei?

“Het Westen toont een kolossale naïviteit. De Britse regering tekent contracten over de verkoop van waterbedrijven en kerncentrales, Chinese ambtenaren kopen onderhands grote lappen grond in Londen. Maar als een autocratisch land als China je grondstoffen beheerst, elektriciteit, communicatie of water, word je een gijzelaar. Dan kun je niet langer zeggen waar het op staat.”

Is die naïviteit het gevolg van de culturele kloof tussen het Westen en China?

“Het is gevaarlijk om China als cultureel anders te zien, als een mysterieuze, onkenbare entiteit. De trekken van autocratieën zijn in essentie overal dezelfde. China ziet zichzelf als het centrum van de wereld, zijn missie is een wereldmacht te zijn. Het wordt tijd dat het Westen China behandelt als een verantwoordelijk deel van de mensheid. We hebben te maken met een regime dat zijn hand niet omdraait voor het opsluiten van een miljoen Oeigoeren in moderne concentratiekampen.

“Het Westen moet ook beseffen dat de hersenspoeling die we in Xinjiang zien een lange geschiedenis heeft. Iedere Chinese bestuurder heeft die ondergaan, president Xi Jinping is zelf ooit weggestuurd voor heropvoeding. Het proces van hersenspoelen is een doorgaande lijn. Als je dat niet begrijpt, is het onmogelijk op te treden tegen de Communistische Partij.”

Hebt u ‘China Dream’ ook geschreven om dit duidelijk te maken?

“In dit boek wil ik het portret schetsen van een generatie. Wie anderen hersenspoelt, moeten tijdens dat proces ook zichzelf hersenspoelen. Ik wilde laten zien wat de enige manier is om te overleven in dit systeem, zelfs als leider: alles verpletteren wat privé en individueel is in jezelf en een radertje worden in deze soepel draaiende machine. Wat produceert zo’n machine? Dat wilde ik ook onderzoeken. Dan denk ik aan mijn familieleden in China en Chinese studenten in het Westen. De meesten geloven alles wat de partij zegt, bijvoorbeeld dat de demonstranten in Hongkong het vaderland verraden. Ze hebben niet eens de nieuwsgierigheid om alternatieve zienswijzen te zoeken.

“Het Chinese regime is erin geslaagd om geesten te produceren die net zo onfeilbaar zijn als mobiele telefoons. Waar je ze ook mee naartoe neemt in de wereld, je krijgt gegarandeerd hetzelfde resultaat. Het Orwelliaanse niveau van controle is onvoorstelbaar. Zodra partijleden ’s ochtends wakker worden, bestuderen ze eerst de grote wijsheden van Xi Jinping. Via de technologie weten hun leiders hoelang ze studeren, welke links ze hebben aangeklikt en dus hoe grondig ze leren. Vele decennia van het inperken van vrijheid hebben geleid tot het wegkwijnen van de behoefte om zelf te denken. Alles wordt dan geweldig versimpeld: Amerika is de vijand, dus moeten we het bestrijden. Taiwan wil onafhankelijkheid, dus moeten we het bestrijden. En dat kan heel snel tot vijandschap leiden.”

Ma Jian Beeld Brian Anderson

Welke rol spelen Taiwan en Hongkong in China’s poging om de invloed in de regio uit te breiden?

“Taiwan en Hongkong zijn van enorm binnenlands belang voor de Chinese regering. De communisten kunnen het niet aanzien dat mensen die er hetzelfde uitzien en dezelfde taal spreken, er toch in zijn geslaagd aan de partij te ontsnappen. Dat is een vernedering, ze zullen die niet accepteren.

“Als de pro-democratische krachten iedereen aan hun kant krijgen, wordt de partij echt bang. Xi’s meedogenloosheid en zijn vastbeslotenheid een erfenis achter te laten, zullen hem dwingen actie te ondernemen. En als China gewelddadig ingrijpt in Hongkong, is dat ook het moment om toe te slaan in Taiwan. Zo’n kans krijgen ze niet nog eens.”

Waarom heeft Peking het leger nog niet naar Hongkong gestuurd?

“Ze wachten af en hopen dat de protesten gewelddadiger worden, zodat ze ook volgens de rest van de wereld geen andere keuze hebben dan een invasie. Geweld, hoe begrijpelijk ook, speelt altijd in de handen van de CCP. Dat is precies wat ze willen, waar ze op aansturen. Heersen dankzij geweld is de basis van hun regime.

“Ik begrijp dat de studenten in Hongkong gedreven worden tot extreem gedrag, maar dat is niet verstandig. Als je een molotovcocktail gooit naar een agent die dan in brand vliegt, heb je niets gewonnen. Geweld leidt tot meer geweld en je verliest het morele overwicht. Als je tegen iets hards vecht, moet je zacht zijn. Wees als water, zoals ze zelf zeggen. Dat is de weg naar de overwinning.”

Zal China zelf ooit democratisch zijn en de mensenrechten respecteren?

“Zolang de CCP de macht heeft, is er geen hoop. Kijk waartoe ze in staat zijn in Tibet en Xinjiang: ze verpletteren een heel volk. De hoop was ooit dat technologie, het internet, muren zou slechten. Maar de tirannen in China kunnen dankzij die technologie binnen enkele seconden ontdekken dat iemands gedachten niet exact in lijn zijn met Xi Jinping – en die persoon arresteren.”

Is het voorstelbaar dat de Chinezen ooit in opstand komen?

“De Chinese geschiedenis is er een van steeds terugkerende revoluties, gevolgd door een nieuwe dynastie. Dat begon altijd met het verkruimelen van een corrupt regime en een opstand van de armen en onderdrukten. Maar nu zien we een ongelooflijk rijke autocratie die in staat is een hele klasse te controleren door hen te laten meeprofiteren.

“De enige hoop komt uit individueel ontwaken, door het verspreiden van informatie. Dan zullen Chinese burgers begrijpen dat ieder leven waarde heeft, dat onafhankelijk en vrij denken een wezenlijk onderdeel is van ons zelfbewustzijn. Democratie kan pas daarna komen. Ik ben bang dat als je de Chinezen nu kiesrecht geeft, ze allemaal voor Xi stemmen. Ze zitten vast in de banaliteit van het kwaad waarover Hannah Arendt schreef.”

Is Xi Jinping een wrede dictator, een handige opportunist of zelf een slachtoffer van het systeem?

“Xi ziet zichzelf als een rode prins. Als erfgenaam van revolutionairen heeft hij een automatisch recht op de macht, het is een lotsbestemming. Daarom heeft hij de wet veranderd, zodat hij levenslang president kan blijven. Het toont zijn arrogantie, maar laat ook zien dat hij geen enkel vertrouwen heeft in zijn omgeving.

“De CCP trekt de nationalistische kaart: iedereen moet eerst van de partij houden, dan van hun land en pas daarna van zichzelf. Dat is zeer succesvol, als je het de mensen in China vraagt zeggen de meesten dat ze zich veilig en gelukkig voelen onder hun moderne keizer. Ze beseffen niet wat ze missen. Ze zijn geketend en verdoofd door de welvaart en consumentisme. Het zal moeilijk zijn om wakker te worden uit deze droom. Misschien is een economische crisis nodig voordat mensen echte vragen gaan stellen: wat is een zinvol leven, welke waarden zijn belangrijk?”

Heeft Xi waarden, waar hecht hij zelf aan?

“De ware tragedie is dit: het gedachtengoed van Xi Jinping bestaat helemaal niet, ook al worden er dikke boeken over geschreven. In de kern stelt het niets voor, maar hij veroorzaakt rampen om het te kunnen verspreiden.

“Zijn enige waarde is machtswellust. Iedere oppositie uitschakelen, vrij denken verpletteren. Dat komt ook voort uit paranoia. In uitgelekte notulen van de partij lezen we dat hij steeds opnieuw de angst uitspreekt dat China de Sovjet-Unie achterna gaat. De val van de Chinese Muur is zijn nachtmerrie.”

U bent beïnvloed door het boeddhisme, keert u zich ook daarom tegen geweld?

“Toen ik begin dertig was, ben ik boeddhist geworden. Ik ben heel China doorgereisd, als een pelgrimage, en kwam in Tibet terecht. Ik heb in kloosters gewoond en gezien hoe die gesloopt werden, of onder controle van de partij kwamen. Zelfs de Boeddha was geketend.

“Dat deed me twijfelen aan alles, ik maakte een geloofs­crisis door. Ik verliet Tibet met een hernieuwd geloof in menselijke waarden: de heiligheid van het individu en het belang van de grondrechten. Die vormen nu de basis van wat ik mijn eigen geloof noem.”

Kan religie een rol spelen in een verandering van denken in China?

“Een paar jaar geleden, toen het christendom groeide in China, dachten veel mensen dat dit een verandering kon bewerkstelligen. In de grote religies is iedereen gelijk voor God en moet je je naaste liefhebben. Die waarden staan natuurlijk recht tegenover die van de Chinese staat.

“Maar Xi is zich er zeer van bewust hoe subversief die ideeën zijn. Dus wordt de religie nu meer gecontroleerd dan ooit sinds de Culturele Revolutie. Xi’s portret hangt in kerken, de gelovigen zingen revolutionaire liederen en de nationale vlag wappert op de torenspits.”

Waar kan een verandering in denken dan wel vandaan komen?

“Het Westen moet bij alle contacten met de Chinese staat de vrijheid van meningsuiting en respect voor mensenrechten vooropstellen, opkomen voor iedereen die het zwijgen is opgelegd. Ondernemers die in China investeren moeten voorwaarden stellen, hun werknemers moeten vrij zijn om Google en YouTube te gebruiken. Net als burgers in de vrije wereld.”

Ma Jian (66) begon als schilder. In 1983 werd zijn werk afgekeurd en kwam hij in de gevangenis terecht. Daarna ging hij schrijven, maar zijn eerste novelle werd in 1987 gecensureerd.

Na een lange reis door het binnenland keerde hij terug naar Peking, waar hij deelnam aan het protest op het Tiananmenplein in 1989. Daarover gaat zijn bekendste boek, ‘Beijing Coma’. Ma verhuisde naar Hongkong en vertrok daar na de overdracht van die stad aan China. Sinds 1999 woont hij in Londen. ‘Het rode stof’, ‘De noedelmaker’ en ‘Beijing Coma’ zijn in het Nederlands vertaald.

Lees ook:

Onderdrukking van Oeigoeren? Volgens China is er niets aan de hand

Gelekte interne Chinese documenten tonen de details van de onderdrukking van Oeigoeren. Maar volgens Peking is er niets aan de hand.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden