Erfgoed

De Britse regering kan het woord ‘roofkunst’ niet meer horen

De Elgin Marbles in het British Museum in Londen. Herkomst: Athene. Beeld EPA
De Elgin Marbles in het British Museum in Londen. Herkomst: Athene.Beeld EPA

Het British Museum, waar 8 miljoen kunstwerken liggen, gaat de herkomst daarvan onderzoeken. Veel van de kunstschatten zouden er nooit zijn geweest zonder roofpartijen of slavernij. Ook andere instellingen onderzoeken dat. In de regering vinden ze geen bondgenoot. Die waarschuwt vooral: poets het verleden niet weg.

Lang krullend haar, een geprononceerde neus. Jaren stond de buste van verzamelaar Hans Sloane prominent in één van de grootste zalen van het British Museum in Londen. Met de kunstschatten van Sloane was het immers allemaal begonnen. Bij zijn dood in 1753 had hij zoveel mooie dingen nagelaten, dat daarmee zowel het British Museum als het even beroemde Natural History Museum ermee van start konden. Maar toen het museum afgelopen zomer vanwege de coronamaatregelen gesloten was, werd het hoofd van Sloane verplaatst.

Benin Bronzes.  Beeld Victoria & Albert Museum
Benin Bronzes.Beeld Victoria & Albert Museum

Nu is het museum natuurlijk opnieuw gesloten, vanwege corona, maar bij de kortstondige heropening in het najaar was het hoofd van Sloane plotseling te zien in een kleiner zaaltje, met een groter bordje erbij. Op dat bordje staan nu ook woorden over uitbuiting en kolonialisme, naast het verhaal dat het museum in de negentiende eeuw werd gebouwd rond de collectie van Sloane. Die collectie van 200.000 objecten was immers grotendeels gefinancierd met geld dat in de slavenhandel in Jamaica werd verdiend. Sloane was stinkend rijk geworden toen hij trouwde met de dochter van een plantagehouder.

Rijkdom door uitbuiting van slaven, dat ging wat knellen

Het was een logische stap voor het museum. De Black Lives-Matter-beweging vroeg overal ter wereld aandacht voor het koloniale verleden en de museumwereld ging zich steeds ongemakkelijker voelen over de herkomst van haar bezittingen. Dat trotse pronken met spullen die meegenomen waren zonder erom te vragen, al die rijkdom die was vergaard door uitbuiting van slaven, dat ging wat knellen.

In het British Museum is niet alleen de buste van de oprichter problematisch, er liggen talloze voorwerpen die zijn meegenomen in koloniale geweldsuitbarstingen. Sinds kort wordt bij een klein aantal van die objecten, zoals de buste van de oprichter, verteld hoe ze hun weg naar het museum hebben gevonden. “De collectie van het British Museum is gevormd door de koloniale uitbuiting van mensen”, staat er.

Andere musea deden soortgelijke dingen: de National Trust, de Britse combinatie van natuurmonumenten en Monumentenzorg, publiceerde een rapport waarin de koloniale geschiedenis van hun bezittingen uit de doeken werd gedaan. Er stonden 100 huizen op. Sommige bouwwerken waren gebouwd met geld dat verdiend werd door slavenhouders, maar ook het huis waar Winston Churchill ooit woonde stond erop. Dat kwam niet doordat hij geld aan slavernij verdiend had, maar omdat Churchill, die geldt als nationale held, in de jaren twintig minister van koloniën was.

Slechts een paar bordjes met extra uitleg

Het British Museum stelde vorig jaar een conservator aan die onderzoek moet doen naar de ‘herkomst van objecten’, ook naar de ‘omstreden objecten’. Onder de 8 miljoen in dat enorme museum zijn bijvoorbeeld wereldberoemde kunstwerken als de Benin Bronzes en de Elgin Marbles, kunstschatten die in vroeger eeuwen zijn geroofd van het Oba-volk in Nigeria en uit het Parthenon in Athene. Die vraagt al sinds 1932 om teruggave, tot nog toe zonder succes.

De buste van Hans Sloane in het British Musem.

 Beeld British Musem
De buste van Hans Sloane in het British Musem.Beeld British Musem

Een paar bordjes met extra uitleg, een enkele verplaatsing, menig kunsthistoricus gaat het allemaal lang niet ver genoeg. Conservator Dan Hicks van het Pitt Rivers Museum in Oxford schreef afgelopen najaar een boek waarin hij pleit voor teruggave van de meeste kunstschatten aan de landen en volken waar ze vandaan komen. Omdat het British Museum vol ligt met gewelddadig geroofde kunst, noemde hij zijn boek The Brutish Museum. Eergisteren pleitte ook een oud-bestuurslid van het British Museum voor teruggave van roofkunst.

Dat lijkt voorlopig niet aan de orde. De voorzichtige pogingen van de musea worden op dit moment al bepaald niet ondersteund door de Britse regering. Staatssecretaris Oliver Dowden van cultuur waarschuwt zelfs dat musea die kunstschatten verwijderen, riskeren een deel van hun steun te verliezen.

We kunnen niet net doen alsof we een andere geschiedenis hebben

Dat geldt bijvoorbeeld voor het Londense ‘Museum of the Home’ dat afgelopen zomer van plan was om het beeld van Robert Geffrey boven de ingang weg te halen. Geffrey was een slavenhandelaar die een aantal van de gebouwen had laten bouwen waarin het interieurmuseum is gevestigd. Tot 2019 was het museum ook naar hem vernoemd, het Geffrey Museum, maar na een verbouwing werd die naam geschrapt. “We kunnen niet net doen alsof we een andere geschiedenis hebben”, schreef Dowden aan het museumbestuur.

Dat de National Trust het huis van Churchill op zijn koloniale lijst had gezet, ergerde hem ook. In het najaar stuurde Dowden een brief aan de National Trust. “U moet geen daden verrichten die ingegeven zijn door activisme.”

Deze week, schreef de Britse krant The Times, heeft de minister overleg met een aantal musea, waaronder het British Museum . Daar zal hij opnieuw benadrukken dat ze van hem de geschiedenis niet mogen uitwissen.

Lees ook:

Het gebouw staat er, nu de Elgin Marbles nog

De Grieken eisen al heel lang antieke beeldhouwwerken terug van Londen. Hun onderkomen is er al: een modern museum in Athene.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden