‘Black Thursday’, schilderij van William Strutt uit 1864.

Déjà Vu Bosbranden Australië

De Black Thursday Bushfires waren eerst en vooral een schapeninferno

Heeft klimaatverandering met de branden in Sydney en omgeving te maken? De kwestie verhit de politieke gemoederen in Australië. Bij een eerdere catastrofale brand was de mens wel de schuldige, weet Paul van der Steen.

Vijf miljoen hectare, een gebied groter dan de oppervlakte van Nederland, ging begin 1851 in vlammen op in het zuidoosten van Australië. Het was een klein wonder dat er daar in Victoria slechts tien tot vijftien mensen het leven lieten. Veel dieren wisten niet op tijd te ontsnappen aan het vuur. Naar schatting een miljoen schapen kwamen om. Bij andere veesoorten ging het om lagere maar nog altijd substantiële aantallen. Voor veel wild, van gevogelte tot kangoeroes, bleek er eveneens geen ontkomen aan.

De branden, die nu, anno 2019, Sydney en omgeving teisteren, leiden tot verhitte debatten in Australië over de rol van klimaatverandering bij de extreme zomertemperaturen en droogte waaraan de ramp wordt geweten. De ramp die na 1851 de geschiedenisboeken inging als de Black Thursday Bushfires ontstond zeer waarschijnlijk wel door mensenhand.

De naam Black Thursday Bushfires verwijst naar donderdag 6 februari 1851. Een groep ossendrijvers zou op die dag een vuur onbewaakt hebben gelaten. Daardoor kon droog gras vlamvatten, waarna de hevige wind hielp met de verdere verspreiding van het vuur.

De Aboriginals maakten juist listig gebruik van vuur

Er was nog een groter plaatje. Met de komst van de kolonisten was ook het landschap flink op de schop gegaan. De altijd al veel voorkomende bosbranden konden zich nu veel makkelijker en sneller dan voorheen verplaatsen.

De oorspronkelijke bewoners, de Aboriginals, maakten juist listig gebruik van vuur dat door bliksem en andere oorzaken was ontstaan. De Britse marineofficier John Lort Stokes (kort daarna Darwins slapie op het schip de Beagle) schreef tijdens een tocht door Australië in 1830: “Onderweg ontmoetten we een groep inheemsen bezig met het platbranden van bush. Elk jaar komt een deel aan de beurt. De vaardigheid die ze tonen bij het in bedwang houden van een zo gevaarlijk fenomeen als vuur is werkelijk verbazingwekkend.”

Gecontroleerde branden waren het. De Aboriginals wisten vlammen te sturen door ze met bladeren de juiste richting in te jagen. Voordat ze zelf branden veroorzaakten, keken ze meestal ook of het seizoen gunstig was. Ochtenddauw in de koude jaargetijden kon al helpen om het vuur te doven.

De Aboriginals verwijderden met vuur te dikke of prikkende begroeiing, baanden paden om jacht mogelijk te maken en creëerden ruimte voor bruikbare planten. Ze gebruikten vuur evengoed voor het over grote afstanden doorgeven van signalen en voor religieuze rituelen. De branden zouden ook een reinigende werking hebben. Op tal van plekken was zo een gevarieerd landschap ontstaan dat sommige Britse kolonisten deed denken aan de mooiste plekken in hun thuisland.

Zwartgeblakerde restanten van wat ooit natuur was

Van die idylle was na de branden van 1851, die op sommige plekken weken duurden, weinig over: zwartgeblakerde restanten van wat ooit natuur was, op sommige plekken zo ver het oog reikte. Donkere wolken waren over Melbourne gedreven, in de straten waren de asdeeltjes neergedwarreld. In nachtelijke uren kleurden grote delen van de hemel vuurrood. Onnodig te zeggen dat kolonisten in de bush of in kleine nederzettingen daar de hel pas echt van dichtbij hadden gezien.

Wat hielp was de veerkracht van de natuur. Bomen, die al min of meer waren opgegeven, kregen weer gewoon blad en begonnen aan een tweede leven. Veel verloren gewaand groen herstelde zich.

Bosbranden bleven bij Australië horen. Vaak leken hun namen op de Black Thursday Bushfires: in 1898 had je bijvoorbeeld de Red Tuesday Bushfires, in 1983 de Ash Wednesday Bushfires. Vers in het geheugen liggen de Black Saturday Bushfires van 2009. Net als in 1851 was een deel van Victoria de klos. Minder dan een tiende van de oppervlakte van toen ging in vlammen op, maar er vielen wel 180 doden.

Paul van der Steen bekijkt wekelijks het nieuws door een historische bril.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden