ReportageReferendum Oekraïne

De bewoners van Zaporizja vrezen de gevolgen van het ‘nep-referendum’

Een vrouw leest in Zaporizja een krant voor een winkel. Op de poster staat: ‘Kies een toekomst samen met Rusland.  Beeld REUTERS
Een vrouw leest in Zaporizja een krant voor een winkel. Op de poster staat: ‘Kies een toekomst samen met Rusland.Beeld REUTERS

In Zaporizja neemt de angst toe. Na het ‘nep-referendum’ in de bezette delen van de provincie vrezen de inwoners voor een escalatie van de oorlog. ‘De wereld moet iets doen.’

Michiel Driebergen

Van het luxueuze restaurant resteert weinig meer dan een reusachtige krater en een paar hopen puin. Zodra het gebied is vrijgegeven door de politie komen media en bewoners een kijkje nemen. “Dit was zo’n mooie plek. En nu? Je ziet het zelf”, zucht twintiger Volodimir Voronkov. Hij was maandagnacht als verpleegkundige in het ziekenhuis aan het werk en had de explosies gehoord. “Ze beginnen ons bang te maken.”

Nadat het Oekraïense leger eerder deze maand de regio Charkov bevrijdde, kondigde de Russische president Vladimir Poetin afgelopen week een mobilisatie aan. Dinsdagavond meldden de autoriteiten van de bezette delen van Loegansk, Donetsk, Cherson en Zaporizja dat de bewoners van deze provincies tijdens een ‘referendum’ massaal voor aansluiting bij Rusland zouden hebben gestemd. En terwijl in de – niet bezette – hoofdstad van de regio, ook Zaporizja genaamd, overdag het gewone leven doorgaat, vuren de Russen elke nacht een tiental raketten af op de bewoners.

“Ze terroriseren ons systematisch”, zegt Volodimir Voronkov. De jongeman woont al vijf jaar in Zaporizja, maar is afkomstig uit Energodar, de stad in bezet gebied waar de Zaporizja-kerncentrale staat. Zijn familieleden, die er nog steeds wonen, hadden dinsdagochtend nog niet deelgenomen aan het ‘nep-referendum’, zoals Voronkov de Russische volksraadpleging noemt. Mochten de Russen alsnog met de stembus langs de deur komen, zouden ze geen keus hebben, zegt hij. “Als een man met een machinegeweer je vraagt te stemmen denk je wel even na voordat je gaat klagen.”

Geen geld voor een appartement in veilig gebied

Ook Olena Kozioelina had maandagnacht de explosies gehoord. “Het huis schudde”, zegt de blonde vrouw van rond de veertig. De toename van de raket-aanvallen op Zaporizja begon enkele dagen voor het referendum van start ging, vertelt ze. De afgelopen nachten sliep ze helemaal niet meer. “Het wordt avond, je gaat naar bed, maar je bent bang om in slaap te vallen. Omdat je niet weet of je ooit nog wakker wordt.” Ze had verder weg willen vluchten van het front, maar haar bescheiden inkomen staat het haar niet toe in veiliger gebieden van Oekraïne een appartement te huren.

Kozioelina is ook afkomstig uit Energodar. Daar werkte ze bij de lokale Kamer van Koophandel. Ze had er een mooi huis, een uitdagende baan en een goed salaris. Nu is ze aan de slag in een universiteitsgebouw waar een centrum voor vluchtelingen uit haar stad is ingericht. Een ‘theater’, noemt ze het referendum. Haar moeder, met wie ze dagelijks belt, had in het stembureau onder haar appartement een explosie gehoord: de Oekraïners zouden proberen het referendum te verstoren, beweerden de Russen. “Niemand van mijn kennissen wilde deelnemen. Er bestaan weliswaar separatisten, maar dat zijn er echt heel weinig.”

In Zaporizja neemt de angst toe. Op het moment dat het Kremlin de regio tot Russisch grondgebied verklaart, is de stad zelf onmiddellijk doelwit, vrezen de bewoners. In zijn toespraak zei Poetin ‘alle middelen’ te zullen gebruiken ‘als de territoriale integriteit van ons land wordt bedreigd’. Daarbij noemde hij uitdrukkelijk de nucleaire optie. “Degenen die ons proberen te chanteren met kernwapens moeten beseffen dat de windwijzer kan draaien, en dan op hen gericht kan zijn.” “Het is onmogelijk te voorspellen wat in de hoofden van de Russen opkomt”, zegt Olena Kozioelina. “We bidden voor ons leger en hopen dat Europa ons helpt. De wereld moet iets doen.”

Gewapende Russen voor de deur

Ook Dmitri Orlov waarschuwt voor escalatie. De burgemeester van Energodar, die in mei uitweek naar Zaporizja, houdt kantoor in het universiteitsgebouw. “Doe de deur niet open en verberg je in je flat”, had hij zijn stadsgenoten in bezet gebied aanbevolen. Hij toont reeksen beelden van beveiligingscamera’s uit Energodar, die aantonen dat de Russen de afgelopen dagen inderdaad gewapend voor de deuren stonden. Daarbij is minder dan de helft van de bewoners in zijn stad achtergebleven, zegt hij, wat het referendum ‘onwettig’ maakt, en ‘onmogelijk’. “Hoe kan het dat de resultaten in een uurtje duidelijk zijn als er vijf dagen lang gestemd is?”, vraagt hij retorisch.

Over de scenario’s voor de komende dagen is de burgemeester somber. In Energodar zouden de Russen niet meer de illusie koesteren het gebied militair te controleren. Paradeerden de bezetters in de eerste maanden vol zelfvertrouwen over straat, nu pakken ze lukraak mensen op, zegt hij.

Het referendum is dan ook ‘bedoeld voor het Russische publiek’, denkt Dmitri Orlov, die er serieus rekening mee houdt dat Poetin kernwapens inzet. Oekraïne zal blijven vechten, weet hij, ook als de Russen het door hen gecontroleerde gebied annexeren. “Dat geeft hem het morele recht om een kernwapen te gebruiken.”

Een doemscenario voor Zaporizja, benadrukt de uitgeweken burgemeester. “Mensen zullen massaal vluchten.”

Lees ook:

Het dreigen met kernwapens kost Poetin internationale steun

De Russische president Poetin kiest voor de vlucht naar voren, roept nieuwe soldaten op en dreigt met kernwapens. Daarmee verliest hij internationaal juist steun.

Paniek onder Russische mannen, ‘referenda’ in bezette gebieden: de oorlog escaleert verder

In de bezette gebieden in Oekraïne zijn de ‘referenda’ voor aansluiting bij Rusland begonnen.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden