Rechts-extremisme

De aanslag in Halle zet het antisemitisme-debat in Duitsland op scherp

Politieagenten houden de wacht bij de Nieuwe Synagoge in Berlijn. Beeld REUTERS

De aanslag op een synagoge in Halle zet het debat over rechts-extremisme en antisemitisme in Duitsland op scherp.

Twee mensen kwamen om, maar het hadden er tientallen kunnen zijn: de aanslag woensdag bij een synagoge in Halle leidt in Duitsland tot een nieuw debat over rechts-extremistisch geweld in het land. De aanslag komt kort na de moord op politicus Walter Lübcke in juni dit jaar. Ook zijn moordenaar handelde uit rechts-extremistische motieven. En vorig jaar liep een extreemrechtse demonstratie in Chemnitz uit op een jacht op migranten.

Daarnaast geeft de aanslag in Halle een nieuwe, pijnlijke scherpte aan de zorgen over groeiend antisemitisme. Sinds 2018 is er een ‘gevolmachtigde’ bij de regering om antisemitisme te bestrijden. Het antisemitisme in Duitsland is manifester geworden, concludeerde een overheidscommissie in 2017 al. De meeste geweldsincidenten komen uit rechts-extremistische hoek.

Aanslag op synagoge mislukte

Dat gaat ook op voor de 27-jarige Stephan B. Woensdag probeerde hij in Halle een synagoge binnen te dringen met het plan een bloedbad aan te richten. Op dat moment waren er tientallen mensen bijeen in het gebedshuis voor de Jom Kipoer-viering. B. had springstof bij zich en volgens het Duitse openbaar ministerie vier schietwapens, waaronder een volautomatisch wapen. Het lukte hem ondanks meerdere pogingen niet om binnen te komen. Hij schoot een toevallige passant dood en reed naar een kebabzaak, waar hij een man vermoordde.

“Voor joden in Duitsland is het heel belangrijk hoe het land nu reageert,” zegt antisemitisme-expert Uffa Jensen van het ‘Centrum voor antisemitisme-onderzoek’ aan de Technische Universiteit in Berlijn. Hij verwacht ook concrete acties. “Eigenlijk is het verschrikkelijk, maar ik vrees dat alle synagoges in Duitsland vanaf nu permanent bewaakt zullen moeten worden.”

Niet alleen de anderen

De afgelopen jaren ging bij antisemitisme de meeste aandacht uit naar islamitische migranten en moslimjongeren, zegt Jensen. “Onder hen zijn antisemitische denkbeelden sterker vertegenwoordigd dan elders. Maar er is in Duitsland niet alleen geïmporteerd antisemitisme. Naar de moslims wijzen is ook een vorm van bagatellisering – dan zijn het de ‘anderen’.”

Jensen hoopt dat de aanslag in Halle een kentering is. “In Duitsland wordt bij rechtsterrorisme vaak gedaan alsof dat volledig nieuw is. Wij wijzen er telkens weer op dat er altijd een potentieel is, dat het een constante is. Dat hoort men niet zo graag. Wel is het zo dat het rechts-extremisme de laatste jaren, met name door het internet, een nieuwe dimensie heeft gekregen. Ook antisemitisme is de laatste jaren vooral op internet sterk gegroeid. We beleven nu een piek, maar er waren vroeger ook pieken.

De huidige piek begon volgens Jensen in 2014, sindsdien steeg het aantal antisemitische incidenten sterk. “Dat liep parallel aan het vluchtelingendebat en houdt daar ook verband mee. Er is een politieke radicalisering gaande in Duitsland. In zo’n gepolariseerd politiek landschap is antisemitisme vaak zichtbaarder.”

De Duitse justitie onderzoekt of de schutter in Halle ondersteuning kreeg. Daar ziet ze op dit moment nog geen aanleiding voor. Stephan B. lijkt een lone wolf, die zich in zijn eentje voorbereidde en via internet radicaliseerde. Hij filmde zijn daad met een livestream op een game-platform. Hij had daarvoor een manifest online gezet.

Het past in een wereldwijde trend 

Volgens het Duitse openbaar ministerie zag B. een voorbeeld in de aanslagpleger in het Nieuw-Zeelandse Christchurch, die in maart in twee moskeeën 51 mensen doodde. Ook deze schutter filmde zijn daden via een livestream en plaatste voor zijn daad een manifest online.

Volgens de Duitse omroep ARD houdt Stephan B. er dezelfde ideeën op na. In zijn manifest heeft hij het over een ‘rassenoorlog’. Hij wilde zoveel mogelijk ‘anti-witten’ vermoorden, vooral joden, want die zitten volgens hem achter de massa-immigratie. Het feminisme zorgt op haar beurt weer voor te weinig nieuwe Duitse kinderen om de overname door buitenlanders te voorkomen. In zijn video ontkent Stephan B. volgens de ARD ook de Holocaust.

De terreurdaad van B. past in een wereldwijde trend van de laatste jaren, zegt Jensen. In oktober vorig jaar schoot een man in Pittsburg elf mensen in een synagoge dood. Voorbeeld voor velen is Anders Breivik, die in 2011 op het eiland Utøya 77 mensen vermoordde en ook een manifest online zette.

Lees ook:

Dader aanslag Halle vermoedelijk rechts-extremist

Een 27-jarige man schoot woensdag in Halle twee mensen dood in de buurt van een synagoge en een kebabzaak. Er wordt uitgegaan van een antisemitisch motief: de dader zelf noemde Joden in een video “de oorzaak van alle problemen”.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden