Vs-ColumnBas den Hond

Coronavirus zorgt voor een ravage in het Amerikaanse verkiezingsrecht

Naast menselijk leed, verloren levens en enorme economische schade, zorgt het coronavirus ook voor een ravage in het Amerikaanse verkiezingsrecht.

De pandemie heeft bijna alle staten gedwongen tot improviseren wat betreft het stemmen in een fysieke locatie en het stemmen per post. Zowel Democraten als Republikeinen proberen de procedures in hun voordeel te beïnvloeden en dat heeft al tot honderden rechtszaken geleid. Sommige daarvan kwamen bij het Hooggerechtshof terecht. En dat lijkt zich warm te lopen voor een kleine revolutie.

Verkiezingen in de VS zijn een zaak voor de staten. Die mogen grotendeels zelf bepalen hoe ze die organiseren en wat de regels zijn. Dat geldt uiteraard voor hun eigen parlementen en gouverneurs, maar ook voor functies op landelijk niveau, zoals afgevaardigde en senator in Washington.

De Grondwet

Aan die vrijheid zit wel een grens. Volgens de Grondwet kan het Congres regels vaststellen waaraan verkiezingen moeten voldoen – het deed dat bijvoorbeeld in de Voting Rights Act van 1965, die het verbood om zwarte Amerikanen te hinderen bij het uitoefenen van het kiesrecht. Maar het principe is duidelijk: “De tijden, plaatsen en wijzen van het houden van verkiezingen voor senatoren en afgevaardigden zullen worden voorgeschreven in elke staat door de wetgevende macht daarvan”, staat er in artikel 1, over het Congres. In artikel 2, over de president, is een verkiezing niet eens voorgeschreven en heeft de staat helemaal de vrije hand in het selecteren van leden van het kiescollege dat de president uiteindelijk kiest: “Elke staat zal benoemen, op een manier zoals de wetgevende macht ervan aangeeft, een aantal kiesmannen, gelijk aan het aantal senatoren en afgevaardigden waarop de staat recht heeft in het Congres.”

Elke staat heeft natuurlijk een grondwet en wetten waarin dat soort zaken verder geregeld wordt. En uiteraard heeft elke staat zijn eigen rechtelijke macht, en die kan conflicten daarover beslechten. Tenminste: dat dacht iedereen tot voor kort. Maar een minderheid in het Amerikaanse Hooggerechtshof denkt daar anders over. En met het aantreden afgelopen maandag van de nieuwste rechter, de door Donald Trump voorgedragen conservatieve jurist Amy Coney Barrett, zou die minderheid wel eens een meerderheid kunnen worden. En dat kan een grote uitwerking hebben op het verloop van verkiezingen. Mogelijk zelfs die van dinsdag al, als gevolg van de coronapandemie.

Stemmen per post

Vanwege de pandemie worden er meer stemmen dan ooit tevoren per post uitgebracht, vooral door Democraten. In gewone tijden heeft het Amerikaanse postbedrijf vaak al moeite om post op tijd te bezorgen, laat staan als er een vloedgolf van brieven aan en van kiezers te verwerken is. Het zit er dik in dat na de verkiezingsdag, komende dinsdag, nog duizenden en misschien wel honderdduizenden stemmen te laat zullen aankomen.

In een aantal staten is daar al jaren geleden een mouw aangepast. In Californië wordt zo’n late stem zelfs tot 17 dagen later nog meegeteld. Maar in andere staten moest de stem tot nu toe echt op tijd binnen zijn.

Vandaar de noodzaak om te improviseren.

Maar niet elke improvisatie is even rechtsgeldig heeft het Hooggerechtshof al geoordeeld. Het liet toe dat Pennsylvania na 3 november nog drie dagen wacht op binnenkomende stemmen. Zes dagen speling in North Carolina? Ook goed. Maar in Wisconsin werd zo’n uitstel afgekeurd – daar moeten de stemmen echt op 3 november binnen zijn.

Totale willekeur

Het lijkt op totale willekeur, maar er zit een patroon in als je weet dat het hof tot voor kort bestond uit acht leden, waarvan vier conservatieven, vaak op de hand van de Republikeinen, drie progressieven, vaak op de hand van de Democraten, en voorzitter John Roberts, een conservatief, maar ook iemand die het Hooggerechtshof niet in al te partijdig vaarwater wil zien komen.

Roberts had een paar keer een doorslaggevende stem. Hij vindt dat, omdat de Amerikaanse Grondwet de staten hun verkiezingen zelf laat regelen, federale rechters zich er niet mee moeten bemoeien.

Daarom haalde hij samen met de andere conservatieve leden van het hof een streep door de versoepeling in Wisconsin. Die was op verzoek van de Democraten daar bevolen door een federale rechtbank in Wisconsins hoofdstad Madison.

In North Carolina lag het anders, vond Roberts. Daar had de Verkiezingsraad de extra dagen geregeld, en die gaat daar gewoon over. De conservatieve rechter Brett Kavanaugh was het met Roberts eens, waardoor een 5-3 meerderheid kon beslissen dat North Carolina zijn gang mocht gaan.

Subtieler lag het weer in Pennsylvania. Daar was het uitstel bevolen door het hoogste gerechtshof van de staat, ook nu weer op verzoek van de Democraten. Dat past prima in de doctrine dat de staat het allemaal zelf moet uitzoeken, vond Roberts.

‘De wetgevende macht’ van de staat

Maar dat zag Kavanaugh anders. Die neemt de regel waarin de Grondwet verkiezingen overlaat aan ‘de wetgevende macht’ van de staat heel letterlijk. En dus moet, aldus Kavanaugh, zelfs de rechterlijke macht van de staat zelf er buiten blijven.

Daarmee werd de stemverhouding in het Hooggerechtshof 4-4, de conservatieven contra de progressieven plus Roberts. Wanneer dat gebeurt, blijft de maatregel waar het geschil over gaat gewoon van kracht. Maar de beslissing wordt dan geen precedent – het hof kan dus later alsnog een aanpak zoals in Pennsylvania expliciet goed- of afkeuren.

Revolutie

De opstelling van Kavanaugh, die wordt gedeeld door de andere drie conservatieve leden van het hof, Samuel Alito, Neil Gorsuch en Clarence Thomas, zou een revolutie betekenen in de manier waarop het er in de VS aan toe gaat bij verkiezingen voor het Congres en het presidentschap.

Het is de VS nu al heel gewoon dat de meerderheid in het parlement van een staat de regels voor verkiezingen zoveel mogelijk probeert aan te passen in eigen voordeel, bijvoorbeeld door het slim trekken van de grenzen tussen districten. Volgens de opvatting die de conservatieven in het Hooggerechtshof zou er, tenminste als het gaat om verkiezingen voor het Congres of de president, geen enkele rechter meer in het land zijn die nog mag ingrijpen bij excessen.

Zo letterlijk mogelijk

Zo ver is het nu nog niet, dankzij de opstelling van opperrechter Roberts en de 4-4 uitslag in de kwestie-Pennsylvania. Maar inmiddels heeft het Hooggerechtshof er dus een een negende rechter bij. Ook zij is van de school dat je de Grondwet zo letterlijk mogelijk moet nemen. De kans is groot dat ze het met Kavanaugh eens is.

Sommige lagere rechters nemen daar al een voorschot op. In Minnesota oordeelde het hof van beroep donderdag dat het tellen van laat binnenkomende stemmen in Minnesota mogelijk niet toegestaan was, en dat die stemmen apart gehouden moeten worden voor het geval er een rechtszaak over komt. Ze beriepen zich daarbij op dezelfde redenering als Kavanaugh, hoewel die dus nog helemaal geen precedent is.

De Democraten sloegen alarm en smeekten kiezers die hun stem nog niet op de post hadden gedaan, dat ook niet meer te doen en het biljet persoonlijk bij het stembureau in de bus te doen.

Ruime overwinning voor Biden

De peilingen voorspellen voorlopig een ruime overwinning van Joe Biden, waardoor al deze juridische schermutselingen geen gevolgen hebben. Maar die voorspelling zou fout kunnen zijn.

Dus stel dat na dinsdag een soortgelijke situatie zich voordoet als in 2000 bij de strijd tussen George W. Bush en Al Gore in Florida. Joe Biden wint met een heel klein verschil in het aantal afgevaardigden dat hij in de wacht heeft gesleept in het kiescollege. En hij heeft dat te danken aan winst in Minnesota of in Pennsylvania, ook weer met miniem verschil. Zo klein, dat de beslissing in feite viel door die nagekomen stemmen.

Donald Trump zal ongetwijfeld naar het Hooggerechtshof stappen voor een nieuw oordeel, van nu negen rechters, over het meetellen van die stemmen. Wie de komende vier jaar president is, hangt dan af van het doorhakken van een filosofische knoop door het Hooggerechtshof: wat weegt zwaarder, eerlijke verkiezingen waarbij zoveel mogelijk kiezers hun stem kunnen laten horen, of het naar de letter volgen van de Grondwet?

Trouw-correspondent Bas den Hond (standplaats Boston) schrijft wekelijks een column over de Amerikaanse politiek. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden