AnalyseEU in de coronacrisis

Coronavirus laat zien: in de EU is het ieder voor zich

Beeld Studio Vonq

In de coronacrisis wijzen tal van beschuldigende vingers naar de Europese Unie. Die is zo sterk en zo zwak als de volstrekt soevereine lidstaten haar willen maken, blijkt ook nu weer.

Ooit vroeg iemand aan Mahatma Gandhi wat hij van de westerse beschaving vond. “Ik denk dat dat een goed idee zou zijn”, antwoordde de legendarische Indiase onafhankelijkheidsstrijder. Mocht hij vandaag, na een winterslaap van 72 jaar, weer tot leven worden gewekt en dezelfde vraag krijgen over de Europese Unie, dan is zijn antwoord vermoedelijk minstens zo gevat.

De coronacrisis overrompelt iedereen, van burgers tot bedrijven en van nationale regeringen tot internationale instellingen als de Verenigde Naties en de Europese Unie. Vreemd genoeg wordt vooral van die laatste club gezegd dat die aan alle kanten faalt, ‘onzichtbaar is’ en ‘het lelijk laat afweten’, zoals Trouw-columnist Sylvain Ephimenco dinsdag schreef. Hij is zeker niet de enige.

Ieder land doet het zijne. Afgelopen maandagavond zou de tot leven gewekte Gandhi hebben kunnen constateren dat in ieder geval de EU-mede-oprichters Nederland en Frankrijk bepaald niet op één lijn zitten, sterker nog: op twee verschillende planeten lijken te liggen.

‘Nederland is een open land’

Eerst legde premier Rutte aan de Nederlandse bevolking uit dat het volledig lamleggen van de samenleving geen reële optie is. “Nederland is een open land”, aldus Rutte. “Zo’n rigoureuze aanpak kan op het oog aantrekkelijk lijken, maar deskundigen wijzen erop dat het bepaald geen kwestie van dagen of weken zou zijn. In dat scenario zouden we ons land feitelijk een jaar of zelfs langer moeten platleggen, met alle gevolgen van dien.”

Een uur later zei de Franse president Macron tegen zijn onderdanen juist wél te kiezen voor zo’n rigoureuze aanpak: geen onnodige verplaatsingen, zelfs geen bijeenkomsten van families of vrienden – een totale lockdown.

Is Frankrijk geen open land dan? Nu zeker niet meer. Macron liep zelfs voor de Europese troepen uit door een Europees inreisverbod al op dinsdagmiddag te laten ingaan, in ieder geval wat Frankrijk betreft, terwijl zijn Europese collega-regeringsleiders daarover in de avond nog hun zegje moesten doen.

Brusselse bubbeltaal

Veelzeggend was de uitleg die een woordvoerder van de Europese Commissie dinsdag gaf aan dat zogenaamde ‘Europese inreisverbod’ van dertig dagen. Net als gezondheidszorg en vele andere beleidsterreinen vallen ook grenscontroles onder nationale zeggenschap, dus moeten we spreken van ‘een gecoördineerde verzameling van nationale beslissingen’. Liefhebbers van Brusselse-bubbeltaal veerden weer eens blij op.

Inderdaad: wat een goed idee zou het zijn, een Europese Unie. Alle goedbedoelde adviezen die de afgelopen weken vanuit Brussel klonken over de noodzaak van ‘coördinatie’ en ‘eenheid’ maken op geen enkele nationale regering indruk, als je al die verschillende tv-toespraken en eigengereide maatregelen de revue ziet passeren.

De Europese Commissie, het dagelijkse bestuur van de EU, staat erbij en kijkt ernaar. Eind vorig jaar presenteerde voorzitter Ursula von der Leyen haar nieuwe ploeg als een ‘geopolitieke’ commissie die eensgezinder en feller van zich af zou bijten tegenover grootmachten als de VS en China.

EU schiet niet uit de heup

De coronacrisis heeft ook die ambitie wreed verstoord: het is ieder voor zich, niet alleen in Europa, maar in de hele wereld. Toen de Amerikaanse president Trump vorige week een inreisverbod voor Europese landen afkondigde en de Europese Commissie om een snelle (tegen)reactie werd gevraagd, zei een woordvoerder: “De EU heeft niet de gewoonte uit de heup te schieten.”

“We zullen al het mogelijke doen”, zei zowel Von der Leyen als eurogroep-voorzitter Mario Centeno deze week over economische noodmaatregelen. Het was een kennelijke poging om hetzelfde effect te bereiken als de befaamde woorden ‘whatever it takes’, die de vroegere ECB-president Mario Draghi in juli 2012 uitsprak. “Whatever it takes, and more”, zei Centeno zelfs. Maar waar Draghi’s uitspraak doorslaggevend bleek bij het bezweren van de eurocrisis en de geschiedenisboeken haalde, klinken de huidige Brusselse echo’s ervan opeens hol.

Wat heeft de EU wél gedaan?

EU-landen hebben ingestemd met het voorstel van de Europese Commissie voor een ‘corona-respons-investeringsinitiatief’ van 37 miljard euro, bedoeld voor de zorgsector, het midden- en kleinbedrijf, de arbeidsmarkt en andere kwetsbare sectoren. In een tweede fase komt daar mogelijk 28 miljard bij. Dit geld wordt deels omgeleid vanuit bestaande potten. Zo staan er miljarden aan zogeheten cohesiefondsen geparkeerd bij lidstaten, die daarvoor nog geen bestemming hebben gevonden. Normaal gesproken moeten ze dat geld aan het einde van het jaar terugstorten; dat hoeft nu niet meer.

EU-landen maken 1 procent van het bruto binnenlands product (ongeveer 180 miljard euro) vrij voor noodmaatregelen.

De Europese Investeringsbank, ’s werelds grootste geldverstrekker, zet 40 miljard euro apart, vrijwel onmiddellijk beschikbaar voor noodkredieten aan getroffen bedrijven. Daarnaast wordt geld vrijgemaakt voor de medische sector, zowel voor apparatuur als voor onderzoek naar een vaccin.

De Europese Commissie heeft toegezegd voorlopig flexibel om te gaan met onder meer begrotingsregels. Vele begrotingen, waaronder de Italiaanse, zullen diep in het rood komen. Ook sancties wegens (onder normale omstandigheden verboden) staatssteun zijn voorlopig niet te verwachten.

Leedvermaak

Dergelijke machteloosheid gaat er bij veel EU-haters in als koek. Leedvermaak vanuit die hoek golft sinds afgelopen weekeinde over de sociale media. “Schengen war einmal!”, tweette Europarlementariër Derk Jan Eppink (Forum voor Democratie) triomfantelijk toen tal van EU-landen, waaronder Duitsland, besloten grenscontroles in te voeren.

“Hoe is corona niét het einde van de EU zoals wij die kennen?”, aldus publiciste Sietske Bergsma, eveneens op Twitter. “Totaal vleugellam en incompetent.”

Ook het account van Forum voor Democratie richtte de pijlen op Brussel. “Terwijl de coronacrisis in Europa uit de hand loopt, eist de EU steeds meer zeggenschap op”, stelde de partij zaterdag. “Bizar, want lidstaten hadden juist zelf de controle over hun grenzen moeten terugnemen. FVD wil zeggenschap terug naar de lidstaten, niet nóg meer naar Brussel!”

Staten hebben de macht nooit willen overdragen

Als deze crisis íets aantoont, is het dat de EU er eigenlijk precies zo bij ligt als Forum en zijn Europese geestverwanten dat het liefst willen. Het is altijd zo geweest: ‘Brussel’ heeft geen enkele zeggenschap over groepsimmuniteit of open dan wel dichte grenzen, scholen en horeca. De soevereine natiestaten die volgens sommigen zo worden uitgekleed door een zogenaamd oppermachtige EU hebben die macht nu eenmaal nooit aan ‘Brussel’ willen overdragen.

Bovendien zie je die voorkeur voor een lokale aanpak niet alleen binnen de EU. Ook in Duitsland varen deelstaten soms een eigen koers, net als in de Verenigde Staten.

Veel anti-EU-populisten lijken zich geen raad te weten met de coronacrisis. De gebruikelijke klachten dat de EU ‘weer eens niets doet’ en het dus ‘lelijk laat afweten’ roepen dan ook de nodige inkop-reacties op, in de trant van: ‘Wacht even: eerst dragen de landen geen macht over aan de EU (jullie noodkreten over een ‘superstaat’ ten spijt), vervolgens blijkt die superstaat helemaal niet te bestaan, en klagen jullie dat de EU te weinig doet?’ In sommige gevallen lijken de eurofoben – waarschijnlijk onbewust – voor méér Europa te pleiten.

Boze brexiteers

Zelfs het brexit-debat tussen leavers en remainers in het Verenigd Koninkrijk laaide op. “Is het al die take-back-controllers opgevallen dat landen in Europa geheel onafhankelijk hun grenzen aan het sluiten zijn?”, tweette de Britse culinaire beroemdheid Nigella Lawson (2,6 miljoen volgers) zondag. “Het lijkt wel alsof ze die grenzen zelf kunnen controleren.”

Het kwam de kookboekpubliciste en presentatrice in eigen land op een storm van kritiek van brexiteers te staan. Een dag later verwijderde ze de tweet.

Toch was er de afgelopen weken ook een ander soort kritiek te horen op ‘Brussel’, specifiek op de beeldbepalende gezichten van de EU, zoals Von der Leyen, EU-raadsvoorzitter Charles Michel en ECB-president Christine Lagarde. Had hun reactie, ondanks de beperkingen die ze hebben bij de aanpak van deze crisis, niet íets minder technocratisch gekund?

Allen Italianen

Met name Von der Leyen en haar Europese Commissie kregen het verwijt dat ze afstandelijk optraden. Ze hamerden op zaken als instandhouding van de interne markt en het openhouden van grenzen binnen het Schengen-gebied, schoven geld heen en weer van het ene EU-potje naar het andere en kwamen met hun volgens critici even voorspelbare als zinloze oproepen tot solidariteit en coördinatie.

Terwijl zich in Noord-Italië dramatische taferelen afspeelden, met een per dag toenemend dodental en schrijnende situaties in ziekenhuizen, keken de EU-instituties in veler ogen alleen naar de economische gevolgen. Pas op 11 maart richtte Von der Leyen zich rechtstreeks tot de Italiaanse bevolking met een persoonlijke boodschap, in het Italiaans. “In Europa zijn wij momenteel allen Italianen.”

Menigeen probeert zich voor te stellen hoe Von der Leyens voorganger Jean-Claude Juncker (die nog maar kort geleden, op 1 december, het stokje overdroeg) zich zou hebben opgesteld. Betrokkener, menselijker en vooral spontaner dan de Duitse oud-minister van defensie, is de algemene inschatting.

Datzelfde geldt voor de Pool Donald Tusk, de voorganger van Michel. De Belgische oud-premier is er evenmin in geslaagd de harten van EU-burgers te veroveren, zoals Tusk dat misschien wel had kunnen doen (en zoals hij dat in maart 2017 ook deed met zijn in het Nederlands uitgesproken “wij zijn allen solidair met Nederland”, nadat de Turkse president Erdogan Nederland ‘fascistisch’ en een ‘nazi-overblijfsel’ had genoemd). Maar voor zowel Michel als Von der Leyen geldt: ze zijn nog maar een paar maanden bezig en net zo overrompeld als wij allemaal.

Onrust op de financiële markten

Kritiek was er ook op president Lagarde van de Europese Centrale Bank (ECB). Die zei op een persconferentie vorige week ‘dat de ECB er niet is om spreads te verkleinen’. Met ‘spreads’ doelde ze op de verschillen in rentes op staatsobligaties, bijvoorbeeld Italiaanse en Duitse. Die liepen door deze crisis op.

Hoewel Lagarde ECB-mandaat-technisch misschien gelijk had, werd deze opmerking opgevat als een ijskoud ‘de Italianen kunnen in hun eigen sop gaarkoken’. Gevolg was bovendien dat Lagarde’s woorden de onrust op de financiële markten vergrootten en die spreads nóg verder opliepen.

Een brede blik op het polemische slagveld leert dat iedereen deze crisis naadloos weet in te passen in de eigen kraam: van ‘méér EU’ tot ‘afbreken die EU’. In de tussentijd kondigt het ene land de noodtoestand af en het andere niet. “Het is daarom beter te spreken van een Europese noodsituatie, dat zou ook effectiever zijn”, aldus een commentaar op 12 maart in het Duitse weekblad Die Zeit. “Alleen dat zou de Europeanen zich ervan bewust maken dat ze een lotsgemeenschap vormen.”

Lees ook:
Dit zijn de Nederlandse maatregelen in de strijd tegen het coronavirus

Lees hier welke maatregelen op zondag door de ministers Bruno Bruins (medische zorg)en Arie Slob (onderwijs) werden aangekondigd om verdere verspreiding van het coronavirus tegen te gaan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden