AnalyseEU-herstelfonds

Coronaherstelfonds: veel landen willen vergroenen en digitaliseren, Nederland heeft als enige nog geen plan

De Italiaanse premier Mario Draghi, dinsdag in Rome. Vorige week presenteerde hij een ambitieus Italiaans plan voor het Europese coronaherstelfonds.  Beeld EPA
De Italiaanse premier Mario Draghi, dinsdag in Rome. Vorige week presenteerde hij een ambitieus Italiaans plan voor het Europese coronaherstelfonds.Beeld EPA

Stukje bij beetje druppelen de nationale plannen binnen voor de besteding van honderden miljarden euro’s. Die moeten de EU-economie weer op de been helpen.

‘Een revolutie’, ‘een baanbrekende stap voor Europa’, een ‘gamechanger’ – het is doorgaans oppassen geblazen als zulke woorden vallen over Europese projecten die nog van de grond moeten komen. Maar als het coronaherstelfonds van zo’n 800 miljard euro – dat deze retoriek in veel Europese hoofdsteden losmaakt – doet wat het belooft, dan zal er inderdaad iets bijzonders zijn gebeurd in het Europese integratieproces. Het probleem is dat we dat pas over een paar jaar weten.

Dezer dagen druppelen de nationale beleidsplannen binnen voor de verantwoorde besteding van al die miljarden. Hoewel, druppelen: het zijn wagonladingen taaie documenten die over de Europese Commissie worden uitgestort. Alleen al de voorstellen van Duitsland tellen 1115 pagina’s.

Nederland heeft als enige land nog niet eens een conceptvoorstel

Maandag arriveerde het Poolse plan, als 14de van de 27. De rest komt nog. De commissie heeft de aanvankelijke ‘deadline’ van 30 april omgedoopt tot een ‘oriëntatiedatum’, want het huiswerk dat de lidstaten moeten doen, bleek zwaarder dan gedacht. Nederland is het enige land dat niet eens een conceptvoorstel in Brussel heeft ingediend (zie verder het blokje ‘Nederland’ hieronder).

Waar gaat dit ook alweer over? Het coronaherstelfonds, waarover de regeringsleiders het vorig jaar zomer eens werden, dient als injectie voor de hele EU na de zwaarste economische crisis sinds de Tweede Wereldoorlog. Vorig jaar kromp de EU-economie met 6,3 procent.

De 800 miljard wordt door de Europese Commissie geleend op de kapitaalmarkt, namens alle lidstaten. Een aantal landen, waaronder Nederland, moet dit nieuwe systeem nog goedkeuren. De Eerste Kamer heeft daarin begin volgende maand het laatste woord.

Het grootste deel, 672,5 miljard, komt terecht in de zogeheten ‘herstel- en veerkracht-faciliteit’: 312,5 miljard aan rechtstreekse subsidies aan de lidstaten, 360 miljard aan leningen. Om voor dit geld in aanmerking te komen, moeten de landen gedegen investerings- en hervormingsplannen indienen: voor minstens 37 procent gewijd aan duurzaamheid, voor minstens 20 procent aan digitalisering.

null Beeld Thijs van Dalen
Beeld Thijs van Dalen

Economische oppepper én impuls voor de Green Deal

Zo zou de Europese Unie meerdere vliegen in een klap moeten slaan. De miljarden die vanuit Brussel naar de nationale schatkisten vloeien, zouden niet alleen een puur economische oppepper betekenen. Ook de Green Deal-doelen (en daarmee het klimaatakkoord van Parijs) worden ermee gediend. In één moeite door moet Europa ook een mondiale inhaalslag maken wat betreft digitalisering en alles wat daarmee samenhangt (denk aan de nieuwe generatie internettoepassingen en databeheer).

De Europese Commissie ziet bovendien haar kans schoon om de EU-landen eindelijk eens te verplichten tot hervormingen waartoe ze al jaren oproept. Elk jaar presenteert ze de zogeheten landspecifieke aanbevelingen, maar die verdwijnen in de la. Nu legt de commissie een harde link tussen de coronaherstelmiljarden en die beleidsaanbevelingen.

Verhit politiek debat

Mede daardoor zijn de nationale plannen in veel landen onderwerp van verhit politiek debat. In Italië is er een regering over gevallen. In een groots gebaar van Europese symboliek hielden de ministers van financiën van Duitsland, Frankrijk, Italië en Spanje vorige week woensdag een gezamenlijke persconferentie over hun plannen. De strijd tegen de pandemie en het economisch herstel daarvan brengen hen samen, maar ook die andere grensoverschrijdende thema’s: klimaatbeleid en digitalisering. Afgezet tegen deze luid uitgesproken ambities van de grootste vier EU-economieën viel de stilte uit de vijfde – Nederland – wel op.

De grootste gok die de EU ooit heeft gewaagd, zo wordt het corona-herstelfonds ook wel gezien. Vooral de Europese Commissie zet zich schrap. Want ze weet: wordt het fonds een succes, dan gaan de nationale regeringen zich op de borst kloppen voor hun eigen doortastende beleid. Wordt het een mislukking, dan krijgt ‘Brussel’ de schuld.

Nederland

Het kabinet-Rutte III besloot in een vroeg stadium geen plan naar Brussel te sturen. Dat wordt overgelaten aan het nog te formeren kabinet. Dat ‘Brussel’ hervormingseisen stelt, ligt gevoelig. Brussel bekritiseert al jarenlang de ‘agressieve fiscale planning’ van Nederland, waardoor het belastingontwijking door multinationals zou faciliteren. Ook de hypotheekrenteaftrek is al decennialang mikpunt van internationale critici, vanwege de verstorende werking ervan op de woningmarkt.

De huidige passieve Nederlandse opstelling oogst enige hoon. Doorgaans neemt Nederland geen blad voor de mond bij het bekritiseren van zuidelijke landen en hun vermeende gebrek aan hervormingsdrang, maar als het zelf aan de beurt is, is er kennelijk geen haast.

Nederland heeft recht op een kleine 6 miljard euro aan subsidies uit het EU-fonds. Dat geld loopt niet weg. De Europese Commissie heeft tot eind 2023 uitgetrokken om de hele pot te verdelen. Door nu geen plan in te dienen loopt Nederland wel 13 procent aan voorfinanciering mis voor dit begrotingsjaar. Dat is een slordige 770 miljoen euro. Het gebeurt niet vaak dat Den Haag meevallers uit Brussel aan zich voorbij laat gaan.

Italië

Als je de in februari aangetreden regering van premier Mario Draghi mag geloven, hangt de toekomst van Italië geheel af van de manier waarop het EU-fonds in eigen land wordt gebruikt. Draghi presenteerde vorige week een uiterst ambitieus plan. Rome maakt aanspraak op 191,5 miljard euro – meer dan welk land ook – waarvan 68,9 miljard aan subsidies en 122,6 miljard aan (goedkope) leningen. Daarnaast leent Italië op eigen houtje nog eens 56 miljard bij om de doelen te verwezenlijken.

Veertig procent gaat naar het relatief arme zuiden. Van het hele bedrag is het grootste deel (68 miljard) bestemd voor vergroening. Maar ook digitalisering speelt een grote rol.

Italië is economisch het zwaarst getroffen door de coronacrisis. De economie kromp vorig jaar met 8,9 procent en naar schatting een miljoen banen gingen in rook op.

Spanje

Opvallend genoeg heeft Spanje, eveneens zwaar getroffen door de crisis (zowel qua volksgezondheid als economisch), alleen een aanvraag gedaan voor de maximale 69,5 miljard euro aan subsidies. Voor de leningen heeft Madrid vooralsnog geen belangstelling.

De regering van de sociaaldemocratische premier Pedro Sánchez zet zwaar in op een groene transformatie. Zo hoopt het land een voornaam producent te worden van batterijen en elektrische auto’s. Maar ook ‘sociale en territoriale cohesie’ en meer man-vrouwgelijkheid krijgen prioriteit.

Duitsland

De Duitse discussie was een interessante, gezien de eeuwige spanningen binnen de (vertrekkende) brede coalitie van christen- en sociaaldemocraten en de aankomende Bondsdagverkiezingen in september. Uiteindelijk heeft Berlijn een plan ingediend ter waarde van 27,9 miljard, meer dan de maximale 25,6 miljard aan subsidie waarop Duitsland recht heeft. Voor die extra 2,3 miljard moet het land dan ook zelf zorgen.

Ook hier staan klimaatbeleid en digitalisering centraal. Vooral wat dat laatste betreft heeft het land een inhaalslag te maken.

België

De zuiderburen hebben een plan ingediend voor de besteding van 5,9 miljard euro aan subsidiegeld. Ook hier de bekende en geëiste thema’s. Opvallend is dat veel geld (ruim 400 miljoen) wordt toebedeeld aan de aanleg van fietspaden en andere faciliteiten voor tweewielers, zoals stallingen. Vooral de Vlamingen willen hieraan voorrang geven. De Belgische besluitvorming over het nationale plan was bijna clichématig ingewikkeld, want uiteraard wilden alle gewestregeringen (Vlaanderen, Wallonië en Brussel) het onderste uit de kan.

Lees ook:

Getouwtrek om EU-coronamiljarden gaat nieuwe fase in

Het Europees Parlement ging in februari akkoord met het herstelfonds waarover al zoveel te doen is geweest. Nu zijn de lidstaten aan zet.

Draghi wil met EU-coronageld Italië een nieuw gezicht geven: modern, welvarend en productief

Het lot van ons land hangt ervan af, zegt de Italiaanse premier Draghi over de miljarden uit het EU-herstelfonds. Het parlement steunt zijn bestedingsplan.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden