AnalyseWereldorde

Conflict tussen de VS en China is funest voor het internationale overleg

Een vergadering van de VN-Veiligheidsraad, eerder dit jaar in New York, over de oorlog in Syrië.Beeld Reuters

Onder president Trump stappen de Verenigde Staten uit internationale akkoorden en zeggen ze samenwerkingsverbanden op. Is het afgelopen met het multilateralisme, waarbij landen in overleg handelen?

Het klimaatakkoord van Parijs? Weg ermee. De mensenrechtenraad van de Verenigde Naties? Foute club. Het handelsakkoord TPP? Oplichterij. De Navo? Oneerlijk. En de wereldgezondheidsorganisatie WHO? Onbetrouwbaar. De Amerikaanse president Donald Trump houdt helemaal niet van al dat gedoe met meerdere landen in een organisatie, die in vaak moeizaam overleg compromissen zoeken en afspraken maken. Trump regelt het liever een-op-een met andere wereldleiders. Zo kan hij de perfecte deal nastreven, een kunst waarin hij naar eigen zeggen een meester is. Dit staat haaks op de multilaterale wereldorde die is gecreëerd na de Tweede Wereldoorlog, met oprichting van de Verenigde Naties, de Wereldbank en de Navo. Na de val van de Muur en de ineenstorting van de Sovjet-Unie leek een bloeiperiode te ­beginnen.

Maar amper een kwarteeuw na het einde van de Koude Oorlog lijkt de tijd weer aan de natiestaat, die soeverein en zonder verplichtingen onderhandelt met andere landen. Is het tij echt gekeerd, of zien we slechts een tijdelijke terugval in het overleg in internationale organisaties? VN-expert Richard Gowan en internationaal adviseur Elizabeth Deheza laten hun licht schijnen over de stand van het multilateralisme.

Eind mei kondigde Trump aan dat hij alle banden verbreekt met de wereldgezondheidsorganisatie. Past dit in de van hem bekende lijn, of is het een geval apart vanwege de veel breder levende kritiek op de WHO?

“Dit past in een patroon, zoals eerder het akkoord van Parijs of de mensenrechtenraad van de Verenigde Naties”, zegt Gowan, VN-expert bij de International Crisis Group in New York. “Maar het is wel een speciaal geval en zeer zorgwekkend.” Bij de mensenrechtenraad, die juist vandaag spreekt over racisme en politiegeweld, ging het om een organisatie die altijd al gewantrouwd werd door de Republikeinen. “Maar het verbreken van de banden met de WHO had niemand verwacht.”

De WHO werd volgens Gowan altijd gezien als een apolitieke, technische organisatie die vecht tegen ziektes als malaria. “Nu gaat het om de Amerikaanse animositeit versus China.” Dat land neemt volgens Trump de VN over, ook de technische agentschappen. Hetzelfde kan volgens Gowan gaan spelen bij het World Food Programme of de vluchtelingorganisatie UNHCR. En als de VS zich terugtrekken, gaat China meer doneren. “Zij kunnen met geld smijten en zo meer invloed krijgen.”

Richard Gowan

Gowan neemt de kritiek op de WHO wel serieus. “Ze hebben fouten gemaakt en waren te veel gericht op het tevredenstellen van de Chinezen. Daar is onderzoek naar nodig, net zoals na de ebola-epidemie in 2014.” Maar het politiseren van de WHO, dat is het probleem. “Het besluit van de VS om te stoppen is dom. In praktische zin als het gaat om het bestrijden van het virus, maar de Amerikanen hebben nu ook de pr-strijd verloren. China kan kritiek veel makkelijker opzijschuiven. Als je een objectief onderzoek wil naar de WHO, moet je zorgen dat ze geen Chinees geld nodig hebben.”

Ook Elizabeth Deheza, oprichter van internationaal adviesbureau Deheza in Londen, ziet een patroon: “De Verenigde Staten klagen al geruime tijd over de efficiëntie van internationale organisaties, zoals de VN, de Navo, de wereldhandelsorganisatie WTO, het internationale strafhof ICC en nu de WHO. Ze zien multilateralisme als een beperking voor hun idee van ‘America first’.”

Maar als landen hun positie in het internationaal overleg verlaten, verliezen ze de kans om van zich te laten horen. “Zo’n land laat dan een leegte over die anderen, zoals China, kunnen vullen. De VS moeten oppassen dat ze hun internationale partners niet van zich vervreemden.”

Elizabeth Deheza

De corona-pandemie heeft vrijwel de hele wereld in haar greep. Ondertussen horen we niets van de Veiligheidsraad van de VN, hoe kan dat?

Deheza noemt het ‘betreurenswaardig, onverantwoord en onbegrijpelijk’ dat de Veiligheidsraad, maanden na het begin van de pandemie, nog altijd geen serieuze verklaring heeft afgelegd. “Die impasse in de raad is het gevolg van de spanningen tussen de VS en China op ieder vlak.”

De leden van de Veiligheidsraad hadden actie moeten ondernemen zodra zij de ernst van de pandemie begrepen, meent Deheza. “Er was een precedent: de Veiligheidsraad heeft in 2000 de impact van aids op de vrede en veiligheid in Afrika besproken. Helaas blijft de raad nu kortzichtig, ze kunnen hun geschillen niet opzijzetten voor het algemeen belang.”

“Er waren idealisten die wilden dat de Veiligheidsraad de leiding zou nemen in de strijd tegen het virus”, zegt Gowan. “Dat was een heel slecht idee, ze kunnen amper een vredesoperatie in Liberia begeleiden.” Wat de raad wel had moeten doen, volgens Gowan, is steun geven aan secretaris-generaal van de VN Antonio Guterres. Hij riep op tot een wereldwijde wapenstilstand om het virus te kunnen bestrijden.

“Al levert zo’n oproep concreet niet zoveel op”, erkent Gowan, “het is wel een positief signaal.” Maar het ging mis omdat de VS eisten dat in een resolutie over de wapenstilstand de term ‘Wuhan-virus’ zou staan. China weigerde dat en drong aan op een rol voor de WHO, wat de Amerikanen weer niet accepteerden.

“Nu heeft de Amerikaanse paranoia jegens China zelfs de Veiligheidsraad geïnfecteerd.” Bovenop het geruzie over de pandemie kwam nog een botsing over de situatie in Hongkong. De VS wilden daar in een besloten vergadering over spreken, de Chinezen reageerden met: waarom dan niet over Minneapolis?

“Zo wordt de diplomatie steeds lastiger”, constateert Gowan. “Het is nog niet zo verlamd als tijdens de Koude Oorlog, maar de relatie tussen de VS en China gaat snel achteruit.” De spanning loopt ook op rond Taiwan, de Zuid-Chinese Zee en de handel. Volgens Gowan zoeken de VS bewust naar manieren om de Chinezen te provoceren, bijvoorbeeld als het gaat over de Oeigoeren die onderdrukt worden in Xinjiang. “Normaal overleg wordt steeds moeilijker.”

Juist nu zijn de VS voorzitter van de G7, het ­forum voor de leiders van de grote landen. Trump wil zijn Russische collega Poetin uit­nodigen, de anderen willen dat niet. Komt er binnenkort nog een G7-top?

“De G7 was voor Trump het theater waarop hij zijn afkeer van Europa en Canada kon laten zien”, zegt Gowan. Daarom is het ook niet verbazingwekkend dat zijn voorzitterschap bij andere landen gevoelig ligt. “Nu is de G7 voor Trump de plek geworden om zich af te zetten tegen China en hij wil Rusland daarbij betrekken.” Dat is een ‘idioot plan’, meent Gowan. “Zeker voor de Europeanen is Rusland voorlopig een groter gevaar dan China.”

Het is de vraag wanneer een volgende G7-top gehouden kan worden. “Dat dreigt nu kort voor de Amerikaanse presidentsverkiezingen te gebeuren. Dan zullen Merkel en Macron niet willen komen, om hun vingers niet te branden aan die strijd”.

Is er nog hoop voor de internationale samenwerking, nu het in de VN en de G7 niet goed loopt?

“Misschien lukt het als Joe Biden in het Witte Huis zit”, zegt Gowan. “Dan zullen de VS weer meedoen als het gaat om het klimaat of in de WHO. En dat kan snel gaan, net zoals dat onder Obama ging na George W. Bush.” Maar de spanning met China zal onder president Biden zeker niet voorbij zijn, ook veel Democraten wantrouwen Peking.

“China heeft een strategische fout gemaakt”, zegt Gowan. “Ze wonnen binnen de VN aan invloed tijdens Trump. Maar in plaats van die positie voorzichtig uit te bouwen, zijn ze agressief te werk gegaan.” Nu gedragen Chinese diplomaten zich ‘arrogant en pesterig’, zegt Gowan. “Veel diplomaten uit niet-westerse landen hoor ik nu zeggen: De Chinezen zijn de nieuwe Amerikanen, ze luisteren niet meer naar ons.”

Deheza heeft haar hoop voor de toekomst gevestigd op gewone burgers, die zich dankzij sociale media kunnen mengen in de discussie. “ ‘We the People’ lijkt nu het gat te vullen. Verandering komt door toenemende druk van goed georganiseerde en communicatieve individuen op lokale en wereldwijde leiders, zie ‘Black Lives Matter’.”

Sociale media kunnen volgens haar helpen bij het onthullen van problemen als corruptie en onrecht. Groepen worden snel gevormd, goed gecoördineerd en voorbereid en ze kunnen online snel geld verzamelen. “Kijk dan eens naar de Veiligheidsraad, waar het al maanden duurt om een video-conferentie te regelen!”

Is de crisis in het multilaterale overleg tijdelijk, door het presidentschap van Trump, of hebben we te maken met blijvende verande­ringen?

“Trump heeft het proces zeker versneld”, zegt Gowan. Hij ziet de spanningen uit de hand lopen, omdat Washington de VN tot ‘strijdperk tegen China’ heeft gemaakt. “Een paar jaar geleden dacht iedereen nog: er zijn wel spanningen rond de Zuid-Chinese Zee, maar in organisaties als de WHO kunnen we prima samenwerken.

“Maar er zijn ook structurele veranderingen, na dertig jaar van multilateraal overleg gaan we weer toe naar een bipolaire wereld.” Dat is niet zo vreemd, meent Gowan. “Natuurlijk wil China een grotere rol op het wereldtoneel en natuurlijk verzetten de VS zich daartegen. De vraag is of dit complexe systeem te reguleren valt, of dat je vanzelf in een nieuwe Koude Oorlog terechtkomt.”

Hij vreest voor een tweede termijn van Trump. “Dan zal het moeilijk worden om het multilaterale systeem door de storm te loodsen. Maar ook met Biden spelen die structurele kwesties, China geeft zijn grotere invloed niet zomaar op. Hier hebben we nog heel lang mee te maken.”

Deheza meent dat ‘de wereld zoals we die kenden voor de pandemie’ verleden tijd is. “Ik geloof dat multilateralisme nuttig blijft, of de VS nu betrokken zijn of niet. Maar we moeten ons vooral richten op ‘communicatief multilateralisme’, helder en snel overleg tussen leiders en organisaties, tussen leiders en burgers.” Hoopvol: “Dan komt er ook meer ruimte voor medeleven, begrip en sociale consensus”.

Lees ook:  

Elkaar schofferen is het nieuwe normaal onder wereldleiders

Wereldleiders schofferen elkaar en maken grappen die hun collega’s niet waarderen. Hoe ernstig is de verruwing van de eens zo beschaafde diplomatie?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden