Zero-covid-strategie

China zit gevangen in de wurggreep van Xi’s coronabeleid

Reizigers in beschermende pakken wachten op een station in Shanghai op de trein. Beeld AP
Reizigers in beschermende pakken wachten op een station in Shanghai op de trein.Beeld AP

Logica en rede bestaan niet meer in China. Het volk is gemobiliseerd om Covid-19 uit te roeien, en hoe, dat maakt niet uit. Het beleid van president Xi Jinping krijgt steeds meer trekjes van Mao’s politieke campagnes.

Eva Rammeloo

Een man in een rood T-shirt is over het hekje van zijn balkon van zijn huis in Shanghai geklommen. Minutenlang leunt hij voorover, terwijl hij de balustrade vasthoudt. Dan laat hij los. Zwaaiend met zijn armen zeilt hij van de vijfde verdieping omlaag en met een harde knal klapt hij op de grond.

Het is één van de vele zelfdodingen die op sociale media voorbijkomen. Er was ook nog de man die zich ophing na een ruzie met familie. Of het lichaam onder een laken, waarvan niemand lijkt te weten hoe het er terechtkwam. In het district Xuhui, waar veel expats wonen, rende een Fransman de straat op. “Ik wil dood”, schreeuwde hij. “Kan het dan niemand iets schelen?” Een paar dabai (politie, medisch personeel of vrijwilligers in witte pakken) werkten hem tegen de grond. “Je moet je aan de Chinese regels houden”, zegt een van hen hoorbaar in het filmpje.

Al zeker twee maanden zitten de inwoners van Shanghai opgesloten in hun huizen en buurten, en sommigen al langer. Niemand weet wat het plan is en het einde van de lockdown wordt telkens opnieuw uitgesteld. Het drijft veel mensen tot het uiterste. En niet alleen in Shanghai.

Mensen besproeien met desinfectievloeistof

Niet één coronabesmetting staat China toe. Maar van veel maatregelen tegen besmetting zijn het nut en de noodzaak niet duidelijk. De meest zinloze exercitie is misschien wel het eindeloos besproeien van straten, bloemperken, voedselpakketten en zelfs mensen met desinfectievloeistof. In sommige wijken protesteren de bewoners daar nu tegen omdat ze meerdere dode katten hebben aangetroffen.

Terwijl in de rest van de wereld het dagelijks leven terugkeert naar het oude normaal, gaat China terug naar het ‘normaal’ van lang geleden, want in de zero-covid-strategie van president Xi Jinping klinken echo’s van de campagnes van Mao Zedong: mensen opsluiten, patiënten met andere ziektes hun behandeling weigeren uit angst voor het virus, besmette kinderen scheiden van hun ouders, besmette buren uitschelden en wegjagen, en alle productiemiddelen inzetten om een onhaalbaar doel te bereiken. Voor het virus zijn maar weinig mensen bang, voor opsluiting in een isolatiecentrum des te meer.

De overwinning op het coronavirus werd twee jaar geleden al afgekondigd. Nu is met dezelfde strategie de uitbraak van de omikronvariant in Shanghai onder controle gebracht, al is de stad nog lang niet heropend. En zodra Xi’s greep op het virus verslapt, zal het opnieuw opduiken. Een lockdown is een noodgreep, zei de Amerikaanse arts Anthony Fauci onlangs. “Je kunt niet op slot gaan en wachten tot het virus verdwijnt. Je moet jezelf voorbereiden op de onvermijdelijkheid dat het virus je gemeenschap zal binnendringen.”

Vaccins zijn niet effectief genoeg

Maar Xi denkt er niet over om nieuw beleid te maken. Integendeel, hij zweept het land op om nog een tandje bij te zetten. “We hebben de strijd gewonnen om Wuhan te verdedigen, en we kunnen zeker de strijd om Shanghai winnen”, zei hij tijdens een vergadering van het politbureau op 5 mei.

De optie om ‘met het virus te leven’, zoals andere Aziatische landen nu proberen te doen, wijst China categorisch af. Wetenschappers die in die richting wezen, moesten hun woorden inslikken en excuses maken. De vaccins van Chinese makelij zijn namelijk niet effectief genoeg om een grote uitbraak te voorkomen. En zo’n uitbraak zou dodelijk zijn, omdat veel ouderen niet zijn ingeënt. China behandelt bovendien iedere besmetting in een ziekenhuis, en dat kan het medische systeem niet aan.

Een vrouw in Shanghai laat zich bij een mobiele testlocatie testen op corona. Om in Shanghai het openbaar vervoer te mogen gebruiken moeten passagiers een mondkapje dragen, een negatieve coronatest overleggen en hun temperatuur laten opnemen.  Beeld ANP / EPA
Een vrouw in Shanghai laat zich bij een mobiele testlocatie testen op corona. Om in Shanghai het openbaar vervoer te mogen gebruiken moeten passagiers een mondkapje dragen, een negatieve coronatest overleggen en hun temperatuur laten opnemen.Beeld ANP / EPA

Maar de belangrijkste reden voor Xi’s standvastigheid is dat hij het niet meer kan maken om zijn beleid te wijzigen. Keer op keer maakte Peking de vergelijking met de Verenigde Staten, waar honderdduizenden patiënten stierven. In China gebeurt dat niet, was de teneur. Hier houdt de regering het virus buiten en is het volk beschermd.

Concessies zijn ondenkbaar

In Xi’s ogen is het ondenkbaar dat hij nu concessies doet aan het virus. Zeker nu hij dit najaar voor de derde keer wordt benoemd tot partijleider en volgend voorjaar tot president – iets wat helemaal niet kon totdat hij persoonlijk de grondwet veranderde.

Xi’s coronabeleid begint steeds meer op de massacampagnes van Mao Zedong te lijken. De megalomane alleenheerser Mao stortte China in de ene na de andere crisis, en van experts of wetenschappers moest hij niets hebben. Na zijn dood werden beleidsmakers aangemoedigd om onderzoek uit binnen- en buitenland juist wél te gebruiken. Maar nu draait Xi de tijd terug. Tegenspraak duldt hij niet. Eerder deze maand maakte hij expliciet duidelijk dat hij ‘geen daden tolereert die het epidemiepreventiebeleid verdraaien, in twijfel trekken of ontkennen’. Hij eist dat ambtenaren ‘diepgaand, volledig en alomvattend begrip’ van het zero-covid-beleid laten zien.

Vast in de wurggreep

Bestuurders zijn doodsbang om hun baan te verliezen en weten niet hoe snel ze hun stad moeten afsluiten. Zo’n 373 miljoen mensen in 45 steden zaten de afgelopen maanden op de een of andere manier vast in de wurggreep van het zero-covid-beleid, schat het Japanse adviesbureau Nomura in. Dat is funest voor de Chinese economie, want al die mensen zijn ook ondernemers, fabrieksarbeiders, winkeliers, boeren en vrachtwagenchauffeurs die samen 40 procent van China’s bruto nationaal product vertegenwoordigen.

David Dong, een ondernemer in Shahe, een stoffige stad in het mijngebied van de provincie Hebei, noemt de lockdowns ‘een groot probleem’. In april was de stad twee weken op slot, en dat had direct gevolgen voor de telefoonwinkel die zijn vrouw bestiert. “Ze doet haar best, maar de winst is met een kwart gedaald.” Zijn nieuwste onderneming, een bedrijf dat glas produceert voor de bouw, heeft last van een instabiele productie, hoge grondstoffenprijzen en dure transportketens.

Maar toch, als president Xi Jinping, ver weg in Peking, moet kiezen, stelt hij het zero-covid-beleid boven de economie. “Mensen eerst, levens eerst”, stond in een verklaring van het politbureau, eind april. Daarna pas komt de economie. Dat klinkt als een sympathieke boodschap: Xi komt op voor het volk, niet voor de economie. Dat de verwachte economische groei van 5,5 procent onherroepelijk naar beneden moet worden bijgesteld, en dit jaar voor het eerst sinds 1978 zelfs lager uitkomt dan die van de Verenigde Staten, neemt hij daarbij voor lief.

Eigen regels

Het maoïstische karakter van Xi’s campagne om het virus uit te roeien, is goed te zien op het platteland waar boeren de afgelopen maanden hun land inzaaiden. Boerengemeenschappen hebben hun eigen anti-covid-regels bedacht. In sommige dorpen is zaaien helemaal verboden, of mag het alleen in een alles bedekkend pak. In andere dorpen moeten boeren een speciale pas aanvragen om het veld op te mogen, zodat niet iedereen tegelijk gaat.

Een oudere boer in Tangshan werd betrapt toen hij tegen de regels in toch zijn land op ging. Hij werd gesommeerd tot zelfkritiek. In een filmpje is te zien hoe hij in het dorpshuis voor de microfoon staat, zijn handen zenuwachtig in elkaar geklemd tegen zijn buik, half verborgen onder de mouwen van zijn veel te grote beige jasje. Hij had haast met zaaien, vertelt hij van onder zijn zwarte pet. “Het spijt me dat ik mensen in gevaar heb gebracht. Ik was niet voldoende politiek bewust.” De spijtbetuiging schalt via een geluidsinstallatie door de straten van het dorp.

Het is dezelfde taal die ondernemer David Dong uit Shahe gebruikt. Op de vraag of zijn familie is ingeënt, antwoordt hij bevestigend. “Natuurlijk. Het is onze politieke taak.” De terminologie doet denken aan de tijd van de Culturele Revolutie, toen Mao het volk mobiliseerde om te speuren naar tegenstanders en critici, en mensen massaal tegen elkaar opzette. Eerder al, tijdens de Grote Sprong Voorwaarts eind jaren vijftig, waren boeren meer bezig met politieke campagnes dan met het bewerken van hun land. Het leidde tot een hongersnood die tientallen miljoenen levens kostte.

Massale mobilisatie

Zover is het in China nog niet, maar Xi loopt het risico Mao’s fouten te herhalen, schrijft Eyck Freymann, China-onderzoeker aan de universiteit van Oxford, in The Wall Street Journal. “Wanneer Xi Jinping een pandemiebeleid voert dat macro-economisch nergens op slaat, en de mensen en de Communistische Partij samenbrengt om het virus uit te roeien, weet hij dat hij opdracht geeft tot een massale mobilisatie in Mao-stijl.”

Zo’n ‘massale mobilisatie’ hoeft Xi niet letterlijk af te kondigen. Het is een soort vliegwiel dat hij in beweging zet. Hij roept dat het virus moet worden uitgeroeid, en overal in het land verzinnen ambtenaren de gekste dingen om aan die eis te voldoen. “De geschiedenis laat zien dat zulke bewegingen in de loop der tijd aan kracht winnen en niet gemakkelijk worden teruggedraaid”, aldus Freymann.

Lokale leiders kunnen niet anders dan in de houding springen. De partijleider trok de afgelopen jaren alle macht naar zich toe en zuiverde de Communistische Partij van kritische stemmen. Een corona-uitbraak is niet te verhullen, en niemand wil Xi’s toorn over zich afroepen.

Wat weet Xi eigenlijk?

Dat roept ook de vraag op hoeveel Xi eigenlijk weet van wat er in het land gebeurt, en op basis van welke kennis en adviezen hij zijn beleid maakt. “Mensen beginnen na te praten wat ze denken dat de topleider wil horen. En zie, de beleidsvorming wordt heel broos en heel extreem”, zegt Carl Minzner, China-expert aan de Amerikaanse Fordham universiteit in The Washington Post.

Als Xi begin mei volledige toewijding aan de worsteling met het virus eist, scherpt Shanghai de regels aan. Nu worden, op het moment dat één buurman het virus te pakken heeft, ook mensen in het gebouw die níet besmet zijn afgevoerd naar een isolatiekamp.

Een man in beschermende kleding loopt in Shanghai langs de beeltenis van de Chinese president president Xi Jinping. Beeld ANP / EPA
Een man in beschermende kleding loopt in Shanghai langs de beeltenis van de Chinese president president Xi Jinping.Beeld ANP / EPA

Een politieagent weet de situatie goed te verwoorden. Twee mensen die hij komt ophalen om te worden geïsoleerd, confronteren hem met hun negatieve testuitslag. “Stop met vragen waarom”, antwoordt de agent in het filmpje. “Er is geen waarom. We moeten de voorschriften en het beleid voor epidemiebestrijding van ons land gehoorzamen.”

Ontdaan van logica en rede

Het beleid is ontdaan van logica en rede, maar grondwetspecialist Tong Zhiwei heeft de hoop nog niet opgegeven en beredeneert dat de lokale autoriteiten de grondwet overtreden. “Pandemiepreventie moet opwegen tegen het waarborgen van de rechten en vrijheden van mensen”, schrijft hij in een open brief die is ondertekend door twintig collega-juristen. “Lokale ambtenaren moeten de grondwet volgen en mogen de rechtsstaat niet vernietigen zoals het hen uitkomt.” Tongs Weibo-profiel wordt daarna geblokkeerd en de brief is nergens meer te vinden op het Chinese internet.

Protesteren tegen het beleid is geen optie. “Vergeet niet wat er in dat jaar 64 gebeurde”, zegt een man die zich Jason noemt in een buurtgroep op de communicatie-app WeChat. Omdat het onderwerp gevoelig is, refereert hij in codetaal aan het bloedbad op het Plein van de Hemelse Vrede in 1989, toen de Chinese regering het leger inzette tegen demonstranten. “Het is niet aan ons om vertrouwen te hebben in het beleid. Wij hoeven alleen te gehoorzamen.”

Voorlopig heeft Xi Jinping weinig te vrezen. In de anonimiteit van de hoge flatgebouwen hingen mensen uit het raam, ze sloegen op potten en pannen. Ze schreven boze, gefrustreerde berichten op het sociale-mediaplatform Weibo, maar daar blijft het bij. Uit onmacht richt de woede zich vooral op de uitvoerders van de oekaze. In Minhang, een groen en lommerrijk district in het zuiden van Shanghai, sneed een gefrustreerde man vorige week de keel door van de lokale partijsecretaris. Daarna sprong hij zelf van het dak.

Of het zero-covid-beleid nu goed beleid is of niet, doet er niet meer toe. Als iedereen de regels naleeft, zou die lockdown snel voorbij zijn, dachten de meeste mensen in het begin. Na twee maanden is duidelijk dat het probleem niet in Shanghai ligt, maar in Peking. “Mijn vrienden en collega’s weten net als ik wie dit heeft veroorzaakt”, zegt een medewerker van een verzekeringsbedrijf. “Deze lockdown draait niet meer om wetenschap, het gaat om politiek. En dat betekent dat het geen enkele zin heeft om ons uit te spreken.”

De echte naam van de verzekeringsmedewerker is bekend bij de hoofdredactie.

Reserveren voor de supermarkt

In een klein aantal buurten van Shanghai zijn passen uitgedeeld waarmee inwoners een paar uur per week een ommetje mogen maken. Maar of ze daadwerkelijk de straat op mogen, hangt meestal af van de welwillendheid van de portiers en de politie op straat. Vrijwel alle restaurants en bedrijven zijn nog gesloten. Wie een zogeheten uitgaanspas heeft, én heeft gereserveerd, kan soms zelfs in de rij gaan staan voor een rondje door een supermarkt.

Inwoners die even naar buiten mogen, zien de frisse beplanting in bloemperken langs de openbare weg. Op veel plekken in de binnenstad worden barricades weggehaald, en muurschilderingen met ‘I love SH’ zijn klaar voor het aanstaande charmeoffensief. Aan de beroemde boulevard oefenden artiesten onlangs voor de show die ze opvoeren als straks een hoge politicus de stad officieel heropent, en de overwinning op het virus uitroept. Maar zover is het nog niet.

Lees ook:

Eén besmetting, en dus moet iedereen thuisblijven in Yanshan

China zet alle zeilen bij om het coronavirus buiten de deur te houden. Ook al moeten daarvoor treinen stilgezet worden, of tienduizenden bezoekers van een pretpark getest.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden