InterviewRogier Creemers

China-kenner Rogier Creemers: ‘Als je Xi’s beleid wilt verklaren moet je kijken naar de Godfather-films’

In een souvenirwinkel in Peking hangt het portret van Xi achter een beeldje van Mao. Beeld AFP
In een souvenirwinkel in Peking hangt het portret van Xi achter een beeldje van Mao.Beeld AFP

Laten we boven ‘ideologische vooroordelen’ uitstijgen, zei Xi Jinping deze week tijdens het World Economic Forum in Davos. Opvallende woorden van de man die China regeert volgens zijn eigen gedachtegoed. Hoe ziet de zogenoemde ‘Xi Jinping Thought’ er uit? Rogier Creemers legt uit.

Iedere Chinees kan ze opnoemen, de twaalf kernwaarden van het socialisme. Al was het maar omdat ze die op iedere straathoek terugzien. In rode of zwarte karakters prijken welvaart, harmonie, integriteit, gelijkheid en democratie met hun zeven broertjes op muurschilderingen, spandoeken en reclameborden. De termen zijn zo uitgekiend dat het twaalf keer twee karakters zijn – dat staat mooier.

De kernwaarden vormen het morele ­kader van het Xi Jinping Gedachtegoed, de doctrine die Xi hanteert om zijn land te ­leiden naar nieuwe grootsheid. China is doordrenkt van zijn doctrine. Maar die hangt aan elkaar van vage termen en ingewikkelde zinsconstructies. Handig, want zo weet niemand precies wat Xi bedoelt en past zijn beleid altijd binnen de schimmige randen van het kader.

Die schimmigheid maakt ambtenaren voorzichtig. Tijdens ­studiesessies in de avonduren bestuderen ze het ‘Gedachtegoed’ uitentreuren, maar tot een heldere conclusie komen ze nooit.

In de praktijk is Xi’s agenda duidelijker. Zijn regering is al een tijdje bezig met het uitbreiden van wet- en regelgeving. Vaak waren er al regels, maar ging het mis bij de uitvoering. Nu passeert Peking overijverige of juist egocentrische ambtenaren, en trekt de teugels aan. Al die wetgeving drapeert Xi om een stevig ideologisch kader.

Universitair docent moderne China studies Rogier Creemers bekeek samen met andere wetenschappers aan de Universiteit Leiden hoe die ideologie achter Xi’s beleid er uitziet. “Xi Jinping is vooruitstrevend”, vindt hij. “Op een manier die we in het Westen nog niet hebben begrepen.”

Als je Xi’s beleid wilt verklaren moet je politieke theorie opzijleggen en kijken naar de Godfather-films, zegt Creemers. Hij maakte naam met onderzoek naar de Chinese plannen voor een sociaal kredietsysteem. Het plan voor een landelijk systeem waarin mensen beoordeeld worden op hun gedrag, zette Peking stilletjes in de ijskast. Toch wil de Communistische Partij nog steeds een fermere greep krijgen op de Chinese samenleving.

In het begin kleurloos

Bij zijn aantreden als partijleider in 2012 was de Communistische Partij behoorlijk verzwakt. De wortels van het ooit zo nauw vertakte partijapparaat staken half boven de grond uit. De wat kleurloze Xi had het bovendien maar net gered in een tweestrijd met de charismatische Bo Xilai, die ook partijleider wilde worden.

In de jaren die volgden op zijn benoeming tot partijleider moest hij de partij zuiveren van mensen die hij niet kon vertrouwen. Dat was niet alleen Bo’s aanhang. Er zat meer frustratie, zag Creemers. “Als equivalent van een oude aristocraat ziet hij de erfenis van zijn vader (de liberalere partijbons Xi Zhongxun, E.R.) verkwanseld door middelmatige klojo’s die veel geld willen. Hun corruptie verzwakt de machtsbasis van de partij. En dan was er nog de kwestie van de Amerikaanse inmenging: de CIA betaalde partijleden die omhoogklommen in het apparaat.”

Inmiddels is er geen Chinees machtiger dan Xi Jinping. Toch moeten we zijn invloed niet overdrijven, vindt Creemers. “Xi zit bovenop een enorm complex apparaat van negentig miljoen mensen. Hij heeft duidelijk de macht, maar voor een fabrieksarbeider in Wenzhou of een boer in Shaanxi maakt dat niets uit. Tenzij hij grote acties zoals de Culturele Revolutie of de Grote Sprong Voorwaarts zou lanceren, maar de partij is verstandig genoeg om daar niet meer aan te beginnen.”

Hoeveel neemt Xi Jinping als leider aan van de buitenwereld?

“Xi is een loner. Ik hoor vaak vergelijkingen met Jiang Zemin, die China in de jaren tachtig leidde. Dat was een mensenmens. Hij herinnerde zich bij wijze van spreken de namen van de kinderen van de secretaresses. Xi heeft een killersinstinct. Dat blijkt ook uit de strijd die hij heeft geleverd met zijn concurrent Bo Xilai, die de baan ook wilde.”

Xi mag zijn eigen gedachtegoed hebben, hij is niet dogmatisch. Hij kijkt naar Mao Zedong, Confucius maar ook naar de keizers die de communistische leiders voorgingen. Met één blik op het Derde Rijk begreep hij dat gebiedsuitbreiding voor een wereldmacht niet handig is: de lokale bevolking gaat zich roeren, het is duur en onpraktisch.

Rogier Creemers Beeld
Rogier Creemers

“China zoekt een manier om wereldmacht te zijn terwijl ze de elementen vermijdt die de VS, Groot-Brittannië en het Sovjet-imperium verzwakten”, ziet Creemers. “Grote landen krijgen hun zin. Kijk naar de VS, kijk waar zij mee wegkomen, dat willen wij ook, denkt Peking. Maar niet als Messias: dat leidt tot militarisme en brengt wereldsystemen om zeep. Dus beperkt China de internationale doelen en kijkt wat ze kan halen. Tegen een land als Rwanda zegt ze: dit is het contract, hoe je je land runt is jouw zaak.” Zo trekt Peking zijn handen af van het welzijn van de lokale bevolking. “Wetenschappelijk is dit de juiste aanpak. Maar buiten China is dat lastig uit te leggen, daar spelen subjectievere, morele argumenten bij het maken van beleid.”

Autocratieën zijn meestal niet erg flexibel uit angst voor instabiliteit. U onderzocht hoe de Communistische Partij wetgeving maakt. Wat was uw conclusie? Durft Xi de grote lijnen van zijn beleid te veranderen als dat nodig is?

“Kijk naar de hoofdlijnen van zijn beleid. Er is natuurlijk een klassieke saus overheen gegoten met veel partij-jargon en ceremonie. Maar het ‘Xi Jinping Gedachtegoed over socialisme met Chinese karakteristieken voor een nieuw tijdperk’ gaat ook over het wegdraaien van die absolute focus op het bruto nationaal product. Economische groei lukt op een gegeven moment niet meer, dan is de olie, de energie, de schone lucht op. De gezondheid van de maatschappij moet je dan op een andere manier kwantificeren dan simpelweg via het BNP.

“Je ziet dat ook in het vijfjarenplan: er ligt minder nadruk op die economische doelen. De partij kijkt nu ook naar dingen die we op de lange termijn nodig hebben, en probeert daar een duurzaam politiek model van te maken.

“Het is niet democratisch, maar Xi is de eerste grote leider ter wereld die tegen zijn bevolking zegt: dat systeem van economische groei komt niet meer terug, we gaan nu naar een ander model. De Communistische Partij China kijkt naar waar het land over twintig, dertig jaar moet staan en vraagt zich af wat ze moet doen om daar te komen. Of China in 2060 klimaatneutraal is, is nog maar de vraag, maar het is tenminste tot beleid gemaakt. Zelfs als ze maar tot 90 procent komen, hebben ze een groot stuk van het probleem opgelost.”

Dus Peking meent het met die klimaataandacht? De belofte lijkt grootspraak, erop gericht om de banden aan te halen met Europa, waar de klimaatdoelen erg belangrijk zijn.

“Het narratief is er nu, de systeemwijziging moet volgen. De CPC gaat ervan uit dat ze over dertig jaar nog aan de macht is. Dat lukt als de bevolking niet te veel heeft om over te klagen. Mensen klagen nu over het milieu, dus daar moeten ze iets mee. En ze weten dat groene technologie de toekomst heeft. Daar is een afzetmarkt voor. Er zijn heel veel goede redenen om aan te nemen dat het niet alleen window dressing is, je moet die ambities serieus nemen.

“Wij westerlingen denken in termen van politieke regimes. Democratie is een moreel goed, zeggen wij. China is geen democratie dus is het moreel verwerpelijk en incompetent want alleen democratieën kunnen competent zijn. We doen dan een beetje meesmuilend over China. We zien niet dat Peking weliswaar dingen doet die moreel verwerpelijk zijn, maar ook dingen die niet moreel verwerpelijk zijn en wel competent.

“Een volk dat zonder elektriciteit in een grot leeft, uit die grot halen, zien wij in het westen als een schending van erfgoed want dat volk leeft al eeuwen zo. Terwijl Peking het leven van die mensen wil verbeteren. Daar kunnen we van alles van vinden, maar laten we eerlijk zijn: het leven van de gemiddelde Chinees is aanzienlijk beter dan twintig, dertig jaar geleden.”

Xi Jinping houdt niet op bij economische doelen. Met die twaalf kernwaarden probeert hij de Chinezen op te voeden, hij vertelt ze hoe ze moeten leven. De zogenoemde heropvoedingskampen in Xianjiang zijn daar een voorbeeld van. De partij is nadrukkelijk ook verantwoordelijk voor de moraliteit. U maakt daarin een vergelijking met de rooms-katholieke kerk.

“Geef aan Caesar wat aan Caesar toebehoort, geef aan God wat aan God toebehoort, staat in de Bijbel. De scheiding tussen het juridische en het morele die Europa zo diepgaand heeft gevormd, heeft China nooit gehad. De leider is altijd zowel koning als paus – hij verenigt het wereldlijke en het morele gezag. Hij is er niet alleen om het land te besturen op een rationele manier, maar dient ook het voorbeeld te geven, de spirituele kant van het verhaal af te dekken. Wat is de maatschappij? Wat is goed leven?

“Het verschilt niet veel van wat de katholieke kerk doet. Xi Jinping en de paus zijn niet lang na elkaar verkozen en hebben in feite hetzelfde gedaan: ze begonnen een anti-corruptie campagne en verklaarden dat ze bewuster gingen leven. Een chique Chinees diner bestaat uit een tafel vol gerechten, Xi Jinping vond dat vier gerechten en een soepje voldoende zijn. En de paus nam genoegen met een kamer om de hoek van de Sint-Pieter. Beide doctrines zijn niet alleen politiek relevant, maar zeggen ook iets over de plaats van de mens in de wereld.”

Xi leidt nu alle takken van de macht: hij is voorzitter van de Communistische Partij, president en voorzitter van de Militaire Commissie. De partij leidt alles, maar Xi staat daar nog boven. Wie of wat kan hem stoppen als hij op hol slaat? Is er een veiligheidsmechanisme?

“Dat is de grote vraag. Wat we nu bij Trump zien, dat er een politieke massa opstaat die zegt: hier houdt het op, kan in China niet. Er zijn allerlei vragen waar we geen antwoord op hebben. Wat als Xi Jinping op een buitenlandse trip wordt vermoord? Wat gebeurt er dan in Peking? Wat als hij vandaag te horen krijgt dat hij alvleesklierkanker heeft? Wat als hij morgen niet wakker wordt? De CCP heeft zo haar best gedaan om het onvoorspelbare te weren, dat moeilijk in te schatten is hoe het systeem ermee omgaat als het wél gebeurt. En zelfs als er plannen zijn, is het nog maar de vraag of die ook worden uitgevoerd.”

Sinds Peking in 2018 de regel afschafte dat een president hoogstens twee termijnen mag dienen, kan Xi Jinping oneindig aanblijven. Krijgt hij tegendruk in de top van de partij, denkt u?

“Natuurlijk krijgt hij tegendruk. Xi is niet de enige die de baan wil. Hoe machtig hij ook is, hij moet keuzes maken. Het centrale leiderschap heeft beslist dat techplatformen zoals Alibaba en Tencent te groot zijn. Maar als je die aanpakt, beschadig je Alibaba, en dat bedrijf is cruciaal voor de export. Hoe machtig hij ook is, het is onvermijdelijk dat hij belangen schaadt. En hij moet zich ook afvragen welke belangen hij juist wél moet schaden want je kunt niet telkens ja zeggen tegen dezelfde persoon.

“Volgend jaar is het twintigste partijcongres. Blijft Xi dan inderdaad aan? Het wordt interessant om te zien hoe dat gecommuniceerd wordt. Gaat hij zeggen dat dit zijn laatste termijn wordt? Xi heeft gezien hoe het ging in de partijtop toen Hu Jintao dat zei. Het was uit met zijn macht. Waarom zou je investeren in het heden als je ook kunt investeren in de toekomst?”

Lees ook:

Gedachtengoed Xi is nu staatsideologie

President Xi Jingping heeft zijn greep op de macht in China nog verder verstevigd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden