AnalysePresidentsverkiezingen Brazilië

Chaos dreigt in Brazilië als Bolsonaro de verkiezingen verliest

De Braziliaanse president Jair Bolsonaro begin deze week tijdens een debat. Tijdens de verkiezingen, komende zondag, neemt hij het op tegen zijn concurrent Lula. Beeld AFP
De Braziliaanse president Jair Bolsonaro begin deze week tijdens een debat. Tijdens de verkiezingen, komende zondag, neemt hij het op tegen zijn concurrent Lula.Beeld AFP

Als de Braziliaanse president Bolsonaro komend weekend de verkiezingen verliest, is de kans groot dat hij dat resultaat niet accepteert. Hoe gaat het dan verder?

Seije Slager

Een jaar geleden blikte de Braziliaanse president Jair Bolsonaro vooruit op de verkiezingen van dit jaar. Aan enkele evangelische leiders vertelde hij dat hij drie alternatieven zag: “Gearresteerd worden, vermoord worden of de overwinning behalen”. Daar ontbrak nogal nadrukkelijk een vierde optie: je verlies accepteren en plaatsmaken voor je opvolger.

Die opvolger heet waarschijnlijk Lula. Zondag kiezen de Brazilianen een nieuwe president, en de centrumlinkse Luiz Inácio Lula da Silva, die eerder tussen 2003 en 2011 president was, ligt 10 à 15 procent voor in de meeste peilingen. Dat verschil is al tijdenlang stabiel. De meeste Brazilianen weten inmiddels wel wat ze van de radicaal-rechtse Bolsonaro vinden: je bent voor hem of je bent tegen hem. Lula zou zelfs al in de eerste ronde kunnen winnen, anders volgt nog een tweede ronde op 30 oktober.

Het Trump-scenario als voorbeeld

Maar sinds ruim een jaar zinspeelt Bolsonaro al op het feit dat hij niet zomaar plaats zal maken. Hij put daarbij rechtstreeks uit het scenario waarmee zijn Noord-Amerikaanse politieke geestverwant Donald Trump begin vorig jaar aan de macht probeerde te blijven: twijfel zaaien over de eerlijkheid van de verkiezingen. Net als Trump blijft Bolsonaro roepen dat elektronisch stemmen tot massale fraude zal leiden.

Niet dat hij enig bewijs van fraude kan overleggen. Bolsonaro draait de logica simpelweg om: hij is verschrikkelijk populair, zegt hij zelf, dus als hij straks de verkiezingen verliest, dan bewijst dat wel dat er met de stemmen geknoeid moet zijn.

Trump kwam uiteindelijk niet weg met zijn pogingen om de verkiezingsuitslagen te negeren. Maar hoe zal dat straks in Brazilië gaan, als Bolsonaro inderdaad verliest, en zijn dreigementen gestand doet?

De rechterlijke macht zal aan zo’n coup waarschijnlijk niet meewerken. Sterker nog, het Braziliaanse Hooggerechtshof ontpopte zich in de afgelopen jaren als de voornaamste tegenspeler van Bolsonaro. In 2019, net na diens inauguratie, kenden de hoge rechters zichzelf allemaal extra bevoegdheden toe, die ze soms gebruikten om Bolsonaro-bondgenoten te vervolgen wegens verspreiding van nepnieuws. Sommige critici maken zich daar ook weer zorgen over: het Hooggerechtshof heeft zichzelf volgens hen een veel te politieke rol gegeven.

Wie haalt hem straks uit zijn paleis?

Ook vanuit het buitenland zal er druk op Bolsonaro worden gezet. De VS en veel andere landen hebben al laten weten dat ze de verkiezingsuitslag zo snel mogelijk zullen accepteren. De baas van de CIA kwam vorig jaar zelfs hoogstpersoonlijk op bezoek in Brazilië om Bolsonaro een boodschap over te brengen: stop met twijfel zaaien over de verkiezingen.

Toch is er een scenario dat veel Braziliaanse beschouwers zorgen baart: wat als Bolsonaro gewoon in zijn paleis blijft zitten, en weigert te vertrekken? Wie gaat hem er dan uithalen? Dat zullen niet de hoge rechters zijn of de Amerikanen. Het leger dan?

De positie van het leger is minder duidelijk. Bolsonaro dweept met de militairen, en met de junta die tussen 1964 en 1985 aan de macht was. Hij voerde flink wat wijzigingen door in de legertop. Het is onduidelijk hoe de sympathieën daar precies liggen. Sommige media lieten de afgelopen tijd anonieme militairen aan het woord die verklaarden dat ze geen zin hebben in een staatsgreep, maar in het openbaar houden ze zich op de vlakte. Niet iedereen in Brazilië is er gerust op dat het leger zich straks geheel belangeloos aan de zijde schaart van de democratische procedures, zonder achter de schermen wat politieke kaarten uit te spelen. Het heeft onder Bolsonaro macht naar zich toe getrokken en er zitten flink wat socialistenvreters die geen zin hebben in Lula.

Dat kan dus de erfenis van Bolsonaro zijn, ook als hij er niet in slaagt om aan de macht te blijven: een sterker gepolitiseerd leger en rechterlijke macht, en twijfels over de democratie bij zijn aanhang, nog altijd een aanzienlijk deel van het electoraat.

Dag voor verkiezingen tientallen opgepakt in Brazilië voor fraude

In Brazilië zijn vlak voor de verkiezingen van zondag tientallen mensen opgepakt op verdenking van verkiezingsfraude. Volgens de minister van Justitie zijn 34 mensen gearresteerd.

Bij de operatie van de politie is zo’n 3 miljoen reais, ongeveer 500.000 euro, geconfisqueerd. De verdachten zouden de verkiezingen hebben willen beïnvloeden door bijvoorbeeld stemmen te kopen.

Zondag stemmen de Brazilianen in de eerste ronde of de zittende president Jair Bolsonaro nog een termijn krijgt. Zijn grootste tegenstander Luiz Inácio Lula da Silva staat ver voor in de peilingen en zou zelfs al in de eerste ronde de overwinning kunnen binnenhalen.

Bolsonaro heeft herhaaldelijk gesuggereerd een verlies niet te zullen accepteren. Hij heeft meerdere malen gezegd dat het kiessysteem fraudegevoelig is en dat de uitslag daarom misschien niet te vertrouwen is. (ANP)

Lees ook:

Lula wil terug om Brazilië weer gelukkig te maken

Luiz Inácio Lula da Silva is de grote kanshebber bij de presidentsverkiezingen in Brazilië aanstaande zondag. Hij heeft in zijn eerdere presidentsjaren veel voor de armen van Brazilië gedaan, maar de grote smet op zijn blazoen is corruptie.

Met een stembiljet wil Nice Tupinambá de Amazone redden

Voor het eerst is de Amazone een belangrijk punt bij de verkiezingen in Brazilië. Luiz Inácio Lula da Silva, die voor staat in de peilingen, heeft een groene agenda. Ook zijn er meer dan honderd inheemse kandidaten voor het Congres.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden