ReportageBotswana

Botswana maakt jacht op illegale arbeiders uit Zimbabwe

Beeld Erik van Zwam

Zimbabwanen trekken massaal naar Botswana om geld te verdienen. Maar daar jaagt de politie op hen. ‘Het is zo pijnlijk, zo pijnlijk als je dat overkomt.’

In Fase 2, zoals de buurt heet, zitten groepjes mannen en vrouwen onder spaarzame bomen in de schaduw in de zinderende hitte langs de vierbaans­weg. Het is een van de vele grote wegen die Gaborone, de hoofdstad van Botswana, doorkruist. Ook op zondag zitten de illegalen uit Zimbabwe daar al vroeg. Wachtend op een klusje om wat geld te verdienen.

Als een auto stopt stormen ze met z’n allen er op af. Ze verdringen zich bij het opengedraaide raam. “Wat heb je nodig?” klinkt uit een mond. Daarna roept ieder voor zich: schilder, bouwvakker, tuinman, huishoudster, automonteur, kinderoppas en vrachtwagenchauffeur. In Zimbabwe valt geen droog brood meer te verdienen. Ze beproeven hun geluk in Botswana.

Geen benzine, water of elektriciteit

Terrence Masaraure is zijn land ontvlucht. “Er is daar geen werk. Niets meer. Ook geen benzine, water of elektriciteit.” Hij biedt zich aan als bouwvakker voor elke denkbare klus. “Afgelopen week was het slecht. Ik heb maar honderd pula (€8,32) verdiend met een kleine opdracht.” Zelfs voor Botswana is dat schamel.

Masaraure komt uit Kwekwe en heeft daar drie kinderen te onderhouden met wat hij in Gaborone verdient. Hij stuurt via Western Union geld naar huis, of hij vult dozen met basisingrediënten als rijst, bakolie, zout, suiker en meel en stuurt die met ­buschauffeurs mee die op en neer ­rijden tussen de twee landen.

De anderen hier doen hetzelfde. Francis Maiconi komt uit Mutare in Zimbabwe. Hij werkt als schilder. ­Vorige week had hij geluk. Maiconi kon drie dagen aan de slag. “Maar dan houdt het weer op”, zegt hij zorgelijk.

Zeven kinderen

Stephan Ewizavari komt uit de tweede stad van Zimbabwe, Bulawayo en heeft daar zeven kinderen. Hij is vrachtwagenchauffeur. In zijn land was er geen werk, maar in Botswana is het ook erg moeilijk want als chauffeur heeft hij hier een werkvergunning nodig. De meeste andere klussen kunnen makkelijk illegaal worden gedaan, maar dat geldt niet voor hetbesturen van een truck.

Kagiso Pelopedi-Molathwa van de Internationale Organisatie voor Migratie (IOM) werkt vanuit Gaborone en ziet dit jaar het aantal illegalen uit Zimbabwe in Fase 2 stevig groeien. “Botswana weigert cijfers over aantallen. Maar ik zie de jacht op illegalen door de politie toenemen en dan worden ze over de grens gezet. De politie klaagt nu dat die uitzettingsacties veel te veel geld kosten aan manschappen en benzine. Dan weet je dat het om veel mensen gaat.”

Masaraure is onlangs nog gearresteerd en teruggebracht naar Zimbabwe als een crimineel, zo voelt hij het. “Het is zo pijnlijk, zo pijnlijk als je dat overkomt.” De meesten die uitgezet worden zijn snel terug, soms eerder dan de politie in Gaborone, zegt Pelopedi van de IOM. Onder de boom in de schaduw bevestigt iedereen dat. Ze komen via bospaadjes weer de grens over en betalen soldaten aan beide kanten om ze door te laten.

Onbetaalbaar

Allen zouden dolgraag een werkvergunning in Botswana hebben, maar die kost drieduizend pula. Voor de meesten is dat een tot drie maanden aan inkomsten, dus onbetaalbaar. Alleen voor agrarisch werk is er een zogenaamde Permit 4 door boerenbedrijven aan te vragen. “Mensen in Botswana willen dat werk niet doen”, zegt Pelopedi. Dat geldt volgens haar voor al het werk dat de Zimbabwanen hier aanpakken, ondanks een werkloosheidspercentage van 17 procent in Botswana. Ze pleit dan ook voor een ruimhartiger beleid voor werkvergunningen. “Mensen uit Zimbabwe stelen geen werk van mensen uit Botswana”, constateert ze.

Patience Nyasha komt uit Harare, de hoofdstad van Zimbabwe, en werkt al een paar jaar als masseuse via een Spa in Gaborone. De eerste jaren had ze een werkvergunning, maar dat is haar nu veel te duur. Nu is ze illegaal. Soms komt ze bij klanten, die haar na een uur weigeren driehonderd pula (25 euro) te betalen, waarvan tweederde naar de Spa als opdrachtgever gaat. “Zo’n klant weet dat ik hier illegaal ben en dat ik er niets tegen kan doen. Soms behandelen ze je alsof je een slaaf bent”, zegt ze verontwaardigd in een café in Gaborone.

‘Ik leef van dag tot dag’

“Het is vroeg op, laat thuis en zwaar werk. Het loon is laag, maar net genoeg om elke maand iets aan mijn ouders te sturen en de studie van mijn zusje te betalen. In Zimbabwe had ik geen werk.” Ook al verdient ze beter dan haar landgenoten in Fase 2, toch is ze elke dag onzeker omdat ze illegaal is. “Ik leef van dag tot dag.”

De positie van de illegalen uit Zimbabwe is precair. Pelopedi ziet dat werkgevers in Botswana hen inhuren. “Als de klus klaar is en er betaald moet worden, bellen ze de immigratiedienst in Gaborone. Zo’n werkgever laat de politie hun werknemers uitzetten zonder hun loon te betalen.”

Masaraure en zijn maten keren weer terug naar de schaduw van de boom in Fase 2. Hij moet vandaag werk hebben, maar de concurrentie is groot. “Het liefst haal ik mijn drie kinderen hierheen, maar zonder werkvergunning is dat onmogelijk.” Teruggaan naar Zimbabwe kan niet. “Geen werk, geen geld”, vat hij het probleem bondig samen.

Lees ook: 

Zonder eten in Zimbabwe: wanbeleid en droogte eisen hun tol.

Zimbabwe kampt met de ‘ernstigste voedselonzekerheid in de recente geschiedenis’. De oogsten zijn door aanhoudende droogte mislukt en de economie implodeert in hoog tempo.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden