AnalyseECB-beleid

Botsing tussen centrale banken en rechtbanken houdt de EU in de greep

De voorzitter van het Duitse constitutionele hof Andreas Vosskuhle in Karlsruhe. Beeld AFP
De voorzitter van het Duitse constitutionele hof Andreas Vosskuhle in Karlsruhe.Beeld AFP

De uitspraak van het hof in Karlsruhe over het ECB-beleid dreunt nog steeds na in Brussel en daarbuiten. Zal er in de praktijk wel iets veranderen?

Christoph Schmidt

Kan iets tegelijkertijd én een zaak van leven of dood zijn, én van nul praktische waarde? De discussie over de uitspraak van het Duitse grondwettelijke hof vorige week over het beleid van de Europese Centrale Bank (ECB) heeft kenmerken van allebei.

Afgelopen weekeinde kreeg de kwestie een nieuwe wending door een verklaring van voorzitter Ursula von der Leyen van de Europese Commissie. “Het laatste woord over EU-wetgeving wordt altijd gesproken in Luxemburg, nergens anders”, aldus Von der Leyen zondag, verwijzend naar de vestigingsplaats van het Europees Hof van Justitie. Diens autoriteit werd op 5 mei door het slijk gehaald door ‘Karlsruhe’, de stad van het Duitse hof. Von der Leyen zei een zogeheten ‘inbreukprocedure’ tegen Duitsland te overwegen.

“Dit raakt aan het hart en aan de basis van de hele Europese Unie”, zei een EU-functionaris. De rechtsorde in die EU staat of valt met de voorrang van de vonnissen van ‘Luxemburg’ boven nationale wetgeving. Alle 27 lidstaten hebben daarvoor getekend.

Het opkoopprogramma van de ECB

Waar gaat dit ook alweer over? De ECB koopt sinds 2015 massaal staatsobligaties op om de inflatie op te krikken en de economie te stimuleren. Nationale centrale banken voeren dat ECB-beleid uit. Critici vinden dat de ECB haar monetaire mandaat te buiten gaat. Dit rentedrukkende beleid heeft namelijk ook gevolgen voor onder meer spaarders en gepensioneerden.

In 2018 stelde het EU-hof die critici in het ongelijk. Maar ‘Karlsruhe’ zei vorige week: sorry Luxemburg, maar jullie uitspraak is ‘onbegrijpelijk’. De ECB krijgt van het Duitse hof drie maanden om uit te leggen dat haar beleid wél puur monetair is. Slaagt ze daar niet in, dan moet de Duitse Bundesbank zich onttrekken aan het ECB-opkoopprogramma.

De naschokken van deze aardbeving duren voort. De regeringen in Warschau en Boedapest wrijven zich in hun handen, want zij hebben al langer last van dat Europees Hof van Justitie. “Een van de belangrijkste oordelen uit de EU-geschiedenis”, aldus de Poolse premier Morawiecki. Zulke geluiden verklaren het ferme tegengeluid van Von der Leyen. Zij, en vele anderen, kunnen nieuwe pogingen tot nationale ondermijningen van EU-recht missen als kiespijn.

Buitengewoon ongemakkelijk

Het conflict is niet alleen een botsing tussen Europese en nationale rechters, maar ook een botsing der onafhankelijkheden: die van centrale banken met die van rechtbanken. De Duitse uitspraak roept de vraag op of deze rechters in hun rode robes wel mogen beslissen wat de Bundesbank moet doen of laten.

De Bundesbank is verplicht om uitvoering te geven aan ECB-beleid. Voor het onwaarschijnlijke geval dat ze dat niet doet, heeft de ECB een eigen (nooit eerder gebruikte) procedure om zo’n lidstaatbank tot de orde te roepen. Dus wat denkt ‘Karlsruhe’ precies te bereiken?

Daarnaast is de vraag wat ‘Brussel’ hoopt te bereiken met die eventuele inbreukprocedure tegen Duitsland. De uitspraak van het Duitse hof kan niet worden veranderd. Een ultieme consequentie van een inbreukprocedure is dat ‘Luxemburg’ straf moet uitdelen in een zaak waarin het zelf een belangrijke partij is. En wie zou die straf moeten krijgen? Het voelt allemaal buitengewoon ongemakkelijk.

Daardoor is er gerede kans dat deze ‘zaak van leven of dood’ weliswaar veel juristen van de straat zal houden, maar in de praktijk niets zal veranderen.

Lees ook:
Wie heeft het voor het zeggen binnen de EU? Het Europees Hof of het Duitse Karlsruhe?

Dinsdag gooide een groep Duitse rechters een knuppel in het Europese hoenderhok door tegen het Europees Hof van Justitie in te gaan over monetair beleid. Vier vragen en antwoorden.

Karlsruhe knokt tegen imago

Uit de Trouw-archieven: profiel uit 2008 van de stad Karlsruhe, de Duitse ‘residentie van het recht’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden