De merkwaardige luchten die Munch schilderde, zouden het gevolg zijn van de eruptie van de vulkaan in Indië Beeld AFP

Déjà vu Indonesië

Blauwe maan, vurig avondrood, hevige regenval: de vulkaan laat zich wereldwijd zien

Luchten op Sumatra kleurden deze week bloedrood als gevolg van hevige bosbranden. Asdeeltjes in de lucht weerkaatsten het grootste deel van het zonlicht. Enkel de rode deeltjes ervan kwamen nog door het roet heen. Het doet denken aan de maanden, zelfs jaren na de uitbarsting van de in de zeestraat tussen Java en Sumatra gelegen Krakatau in augustus 1883.

Die enorme eruptie zorgde nog heel lang voor rode luchten, niet alleen in het toenmalige Nederlands-Indië, maar in de hele wereld. Dat er wat stond te gebeuren, was – achteraf beschouwd – niet eens een verrassing. Tot in de verre omtrek van de vulkaan trilde de aarde in de jaren voor de ramp al geregeld. Vanaf mei begonnen de kraterpijpen as uit te spuwen, al snel tot twintig kilometer hoog.

Een deel van de toenemende activiteit werd vastgelegd door de op Java woonachtige Nederlandse mijnbouwingenieur Rogier Verbeek die voor de catastrofale eruptie meerdere malen onderzoek deed bij de Krakatau. Op 27 augustus 1883 kwam het tot een uitbarsting. Volgens sommigen had die een kracht die 13.000 keer groter was dan de atoombom op Hiroshima op 6 augustus 1945. 

Als een kanonschot

Een tsunami als gevolg van de eruptie doodde naar schatting dertig- tot veertigduizend mensen in kuststreken van eilanden behorend tot Nederlands-Indië. Tot aan Kaap de Goede Hoop, in de Atlantische Oceaan, gingen de hoge golven. In Het Kanaal tussen Engeland en Frankrijk registreerden waarnemers extra deining.

Ook andere effecten waren op enorme afstanden van de Krakatau waarneembaar. Het geluid van de uitbarsting kon tot op Sri Lanka en in de Australische stad Perth worden gehoord. In de buurt van Mauritius in de Indische Oceaan, bijna vijfduizend kilometer verderop, dacht men dat er een kanon was afgeschoten vlak voor de kust.

Een atmosfeer vol roetdeeltjes zorgde nog een hele tijd voor lagere temperaturen in alle hoeken van de aardbol. In de verre omtrek van de vulkaan bleef het de eerste dagen na de uitbarsting ook overdag duister.

Een gloeiend rood licht deze week, in de Indonesische provincie Jambi.

Lang daarna zou het ook in de rest van de wereld donkerder blijven dan normaal. Vertrouwde kleuren veranderden bovendien. Aan de nachtelijke hemel stond plotseling een blauwe maan. Luchten oogden vuriger dan bij welk avondrood dan ook. In de Verenigde Staten rukten diverse brandweerkorpsen uit, omdat ze na een blik naar de horizon enorme fikken verwachtten aan te treffen.

Een onderzoek uit deze eeuw probeerde een rechtstreeks verband te leggen tussen de uitbarsting van de Krakatau en het schilderij ‘De schreeuw’ van de Noorse kunstenaar Edvard Munch uit 1893. De merkwaardige luchten die Munch schilderde, zouden het gevolg zijn van de eruptie van de vulkaan in Indië. De gemoedstoestand van de centrale figuur op het werk voerden de geleerden terug op de apocalyptische sfeer die ontstond na de ramp.

Regenval tijdens de Slag bij Waterloo

Ook in een heel ander opzicht droeg het verhaal van de Krakatau ver. Massamedia waren sterk in opkomst in die dagen en dankzij telegraafverbindingen tussen de verschillende delen van de wereld kon nieuws zich sneller verspreiden dan voorheen. De vulkaanuitbarsting in Nederlands-Indië bood nog voor heel lang stof.

Juist door deze omstandigheden kreeg de eruptie van de Krakatau een prominentere plek in het collectieve geheugen dan die van de Tambora, gelegen op het eiland Soembawa, oostelijk van Java. Terwijl bij die uitbarsting, in april 1815, nog grotere krachten vrijkwamen.

Ook toen traden er wereldwijd effecten op. Sommigen verwijzen voor de regenval tijdens de Slag bij Waterloo en het geelgebruik in de schilderijen van de beroemde Britse kunstenaar William Turner naar de gevolgen van de uitbarsting van de Tambora. Alleen verhalen reikten aan het begin van de negentiende eeuw nog minder ver of, in ieder geval, ze verspreidden zich minder snel over de wereld.

Lees ook:

Sumatra kleurt rood door bosbranden

De bosbranden op het Indonesische eiland Sumatra zorgen voor een zeldzaam natuurfenomeen: de straten in de provincie Jambi kleuren bloedrood.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden