ReportageOorlogskinderen

Bij elke boem grijpt Sofia direct haar knuffelbeer. ‘Deze generatie weet niet eens wat vrede is’

Ljoedmila Pisjova en haar dochter Sofia wonen in het frontgebied in de Donbas. Beeld Adriaan Backer
Ljoedmila Pisjova en haar dochter Sofia wonen in het frontgebied in de Donbas.Beeld Adriaan Backer

Een tentoonstelling van voorwerpen, gedoneerd door kinderen, herinnert Oekraïners aan de oorlog in het oosten van het land. ‘In de Donbas groeit een generatie op die niet eens weet wat vrede is.’

In de nacht, als een explosie de stilte doorklieft, grijpt de vijfjarige Sofia eerst naar haar knuffelbeer. Vervolgens springt ze boven op haar moeder, Ljoedmila Pisjova. Die omklemt haar en spreekt haar bezwerend toe. “Rustig maar, meisje, misschien is het geen schieten, maar onweer.”

Sofia’s moeder weet beter. In haar gehucht Bachmoetka, pal in het frontgebied, is de oorlog al meer dan zeven jaar dagelijkse kost. Vijfhonderd meter van haar huis bevinden zich de stellingen van het Oekraïense leger. Ook afgelopen nacht werd er geschoten.

“Ze weet niet anders dan dat het oorlog is”, wijst Pisjova over haar kind, dat ze net uit een gietijzeren bad heeft gehaald: het is warm in de Donbas. “Wij ouders moeten kalm blijven, proberen niet te laten zien dat we bang zijn.” Vaak biedt alleen de knuffelbeer soelaas.

Over de betekenis die kinderen in het oorlogsgebied verlenen aan voorwerpen leer je vijfhonderd kilometer westwaarts meer. In het Historisch Museum van de Oekraïense hoofdstad Kiev werd begin deze maand de tentoonstelling Oorlog en Jeugd geopend. In glazen kastjes liggen, alsof het relikwieën zijn, allerlei voorwerpen uitgestald. Het zijn schenkingen van kinderen en jongeren uit het oorlogsgebied, voorzien van hun verhaal over hoe de oorlog hun leven beïnvloedt.

Joelia Skoebitska, die de tentoonstelling samenstelde, maant de bezoekers te fluisteren. “Het gaat om intieme verhalen. Die moeten we in stilte tot ons nemen.”

Symbool van een gelukkige kindertijd

Sommige voorwerpen vertegenwoordigen een herinnering. Zo staat er een parfumflesje, dat – getuige de tekst – aan het museum geschonken werd door Alisa. Deze nu 24-jarige studente vluchtte in 2014 weg uit Donetsk, toen pro-Russische gewapende milities die Oost-Oekraïense stad veroverden. Ze beschrijft hoe ze het geurtje voor haar veertiende verjaardag kreeg. Omdat het parfum duur was, gebruikte ze die uitsluitend op feestdagen zoals oud en nieuw. “De geur voert haar terug naar de sneeuw, die het symbool is van haar gelukkige kindertijd in Donetsk”, vertelt Joelia Skoebitska.

Andere voorwerpen vertegenwoordigen een oorlogstrauma. Zoals een prentenboek, waarop een konijnenfamilie en een egel prijken. ‘Het favoriete boek van peuters’, zo luidt de titel. Het boek werd gedoneerd door de elfjarige Jevgenia, die in Avdiivka woont, een stadje dat onder controle is van het Oekraïense leger en waar regelmatig gevochten wordt.

“Mijn moeder las me voor uit dit boek”, vertelt Jevgenia. “Nu zijn mijn moeder en mijn broer dood. Mijn broer leefde nog een tijdje na het bombardement. Toen ze de scherven uit zijn lichaam haalden, stierf hij”.

De elfjarige Jevgenia, die haar moeder en broer verloor, doneerde dit boek aan het museum. Beeld Valentyn Kuzan
De elfjarige Jevgenia, die haar moeder en broer verloor, doneerde dit boek aan het museum.Beeld Valentyn Kuzan

“Deze kinderen zijn nergens schuldig aan”, zegt Joelia Skoebitska, als haar gevraagd wordt naar het waarom van de expositie. “Er groeit in de Donbas een generatie op die niet eens weet wat vrede is, omdat ze dat nooit hebben meegemaakt. Zij moeten weten dat we om hen geven.”

Reusachtige pluchen beer

De bezoekers zijn onder de indruk. De negentienjarige Dennis Levtsjenko, die in Kiev woont en studeert en met zijn vriendin de tentoonstelling bezoekt, wijst op een reusachtige pluchen beer. Die is gedoneerd door Oleksej, die ook in het oorlogsgebied woont. In de buurt van zijn huis had de op dat moment elfjarige jongen een granaat gevonden en opgepakt. Toen die in zijn hand explodeerde, verloor de jongen twee vingers. Om hem te troosten, gaf Oleksejs moeder hem de beer.

“Het is alsof ik het voor mijn ogen zie gebeuren”, zegt Levtsjenko. Hij bezoekt de expositie om zijn vriend, die uit Donetsk komt, beter te begrijpen. Die vertelde hem dat hij over straat liep met zijn vrienden en de raketten door de lucht zag vliegen. “Hoe kun je leven als je elk moment zou kunnen sterven?”

De Donbas voelt als ‘een doodlopende weg’, aldus Ljoedmila Pisjova in Bachmoetka. “Er is hier niets: geen winkel, geen bus. Een afgesloten ruimte.” Van de tentoonstelling in de verre hoofdstad Kiev heeft ze niet gehoord, maar dat die er is juicht ze toe. “Iedereen moet weten wat wij hier doormaken.”

Expositie

Het initiatief voor de expositie Oorlog en Jeugd komt van het War Childhood Museum in Sarajevo, dat in 2017 werd opgericht. Er zijn voorwerpen van jeugdige slachtoffers van de Bosnische burgeroorlog in de jaren negentig te bezichtigen.

De oorlog in Oekraïne begon in het voorjaar van 2014, toen pro-Russische milities na de annexatie van de Krim ook steden bezetten in de Donbas. Sinds het Oekraïense leger ingreep, ligt er halverwege de oostelijke provincie een frontgebied van zo’n vierhonderd kilometer lang, waar het schieten nooit is gestopt. Het conflict kostte tot nu toe 14.000 mensen het leven, onder wie 146 kinderen. Zo’n 200.000 kinderen ontvluchtten het gebied.

De collectie van het War Childhood Museum komt ook naar Nederland: binnenkort opent de organisatie een kantoor in ‘vredesstad’ Den Haag.

Lees ook:

Novgorodske wil opnieuw New York heten, om de Russen af te schrikken

Als het aan de bewoners van Novgorodske ligt, heet het frontstadje in de Donbas voortaan New York − net als vroeger. ‘Die zogenaamde grote Russische broer is niet onze broer.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden